Hawraman

خېر بەیدې پەی هۆرامانی

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
یانه‌ رؤچنه هەم دیسان ئەلف و بې

هەم دیسان ئەلف و بې

E-mail Print PDF

چند پەرسې و چند جوابې

ئارؤ(2015.5.17) جە ئەرەنیشتېۉەنە چەنی چند برادەرا سەرو ئەلف و بې هۆرامی و لەهجەکاش و بازېۉتەر چېۉا، من چەنی چند پەرسا رو بە ڕو بیا و چند جوابېۉم داۉە کە بە خراب مەزانو پەی ڕؤشنۆ کەردەی باسەکا چېنە باروشا.

١ ـ ئی پەرسې چېشەنە؟

ج ـ ئی پەرسې هەم باس جە کەمی ئەلف و بې سؤرانی پەی زۉانو ئېمەی هۆرامی کەرؤ و هەمیچ باس جە شېۉەو دەس بەردەی ئېمە پەی ئا پەرسې. ئەلف و باکې سؤرانی وېش تەنانەت پەی سؤرانیچ کە تایبەت پا زۉانیە نریێنەرە کەمەنە و کەیېۉ کە میاۉؤ لا زۉانو ئېمە ئانە ئیتر کەسریېش فرەتەرې باۉە.

نمونەی سادەو کەمی ئی ئەلف و بې ئانەنە کە جە شەرایتېۉەنە کە واوەکې و و یاکې بە سرشت نزیک بە یؤیەنې، یانې هەر بە ئاسان کریؤ ۉاچی کە چند واوېما هەنې ئاندە یایېچما هەنې، کەچی سؤرانی ئانەشە ۉەرەچەم نەگرتەن. پەی نمونەی واوەکېش کەردېنې بە( و، وو، ۆ )کەچی یاکا بە (ی، ێ) تەمامنؤ. یانې کرد (بە فارسی)ش کەردەن بە کورد کەچی پەی بزن( بەینو ئی پیتانە مشیؤ دۉې دەنگې ی گؤلانې با) بە پېچەۉانەو یاساکەو وېش، کە مشیؤ گرد دەنگېۉ بنیؤرە، هیچش نەنیانەرە. جیا چینەیە واوی درېژی بە  دۉې واوې منۉیسؤ یانې وو، بەڵام یای درېژی هەر بە یەک یا منیؤرە. ئیتر ۉیەرمې چانەیە کە دەنگو هەمزەی( ئـ ) بە چ دەردیسەرېۉ یؤ متاۉؤ بە زاڕؤڵەیش حاڵی کەرؤ.
٢ـ دەی گرفتو هۆرامی؟

ج ـ ئېمەیچ چا گرفتانە هەر پېسە سؤرانی شەریکېنمې بەڵام گرفتې تایبەت بە وېچما هەنېما چەنیش. ئەر سەرنجتا دابؤ ئا دۉە زۉانە ئاهەنگی جیاکارېشا هەنې. جە موزیکەنە ئینسان درؤسا کە بازېۉ پیتې سامتې پېسە م، ن، ل، متاۉؤ کېشؤ بەڵام بە ئاهەنگ کەردەی زۉانەکەی و کەلیمەکا و جەملەکاش بە کېشتەی دەنگدارەکاشا.

ئېمە پېسە هۆرامیا هەر یاگېۉ دلې سؤرانانە دەمما کەردە بؤۉە سؤرانە نزیکەکې هەر زو زانانشا کە ئېمە هۆرامیېنمې، چون ئېمەی هۆرامی بە قسې وېما نەرمتەر قسې کەرمې و بە قۆڵو ئادیشایچ خاۉتەر. دەی ئېمە جە گردو سامتەکانە بېجگە جە د و گاهەن جە ۉ= ڤ‌  چەنی سؤرانی هیچ جیاۉازیېۉما نیا. جە دەنگدارەکا( ا، ـە،و،وو،ۆ، ی،ێ)یچەنە هەر پېسەنمې یؤی. ئەی ئی جیاۉازیە ئاهەنگیە مشیؤ جە چېشیۆ خېزیؤ؟ دەی حەتمەن مشیؤ جە دەنگداراتەریۆ خېزیؤ، دەی ئانەنە کە ئېمە واوېۉې جیاکار  و یایېۉی جیاکارما هەنې یانې( ؤ ـ ې). ئی دۉە نەرمتەر و نزمتەر جە (ۆ ـ ێ)نې.

٣ ـ خاسا دەی ئایا گرفت هەر ئانەنە کە ئا دۉە پیتەما کەمېنې؟

ج ـ نەخێر تەنیا ئانە نیا. گرفتیتەرما ئیسە ئانەنە کە ئېمە بە ، واو و یا، شەریکیەکەما چەنی سؤرانی، گردو هەرمانەکاما کەرمې و پا جؤرە یاگې ئا دۉە دەنگە تایبەتیەو وېما چەنی سؤرانی تېکەڵ پەۉیشا کەردەن.

ئیجا ئېمە پی کاریما گرفتېۉما پەی هۆرامیەکا بەشو کوردسانو نشوریچ وەش کەردەن. ئادې بە حکمو ئانەیە جە کوردسانو نشوریەنە هەر بە زاڕؤڵەی چەنی سؤرانی ئاشنێ با و پا زۉانیە مەدرەسەنە موانا، ئی تېکەڵ کەردەی ئېمە لاشاۉە ئاسان مەۉیەرؤ وئەغڵەب گلەیېشانې چی ئېمە، پەی نمونەی، فەرقو (چؤ و چۆ) ی و یا بەیدې و بەیدێ مەۉزمې.
٤ ـ خاسا ئەر ئېمە دۉې ئەلف و بېما با خراب نیا؟

ج ـ خاس ئانەنە کە یەک ئەلف و باما بؤ. بەڵام ئەلف و بێۉ بو کە بیاۉو گردو زۉانەکەیمارە. ئینەیچە گرد قسې دۉې پیتانە کە دیاری کریا و بنریا سەرو یاگې وېشاۉە. من ئجؤم ئا دیاری کەردەی دەنگ دارا زۉانو ئېمە کە وەختو وېش مەکەنزی و تەحسینی لهؤنی کەردەن، تەمام درؤسا و زۉانو ئېمە داراو 10 دەنگداران( مصوت). دەی ئیسە ئېمە سەرو وې گونجنای چەنی سؤرانی باسما ئاردەن سەرو 9ی. کەچی چی نؤیچە باس یاۉان ئاگە کە دەس جە دۉیشا هؤر گېرمې. ئا دۉەیچە ئانېنې کە کاراکتەرو ئاهەنگو زۉانەکەو ئېمە، ۉەراۉەرو سؤرانیۆ پېسە زۉانېۉی نەرمې، پاسداری کەرا.

جیا چینەیە ئېمە ئەگەر جە ئەلفو بې سؤرانی کەڵکما نەبەردێ ئاندە گرفت نەبې، ئەلف و بې وېما چەنی بەکار بارمې، بەڵام دەی ئانەنە ئا تېکەڵی چەنی ئادیشا و ئا یاگە کۆتەی ئەلف وبې ئادیشا لا هۆرامیەکا نشوریۆ بە ناچار وېش کەرؤ بە گرفت ۉەنەما.

سەرو لەهجەکا وېما ئەر ئەلف باکە تەنگ بؤ ئانە حەتمەن زەرەر مدؤ ئۆ زۉانەکەیما. بەڵام ئەلف و بې فەرەحە(فەراخە، داراو دۉې پیتاتەری) دەرەتان وەش کەرؤ. ئېمە چی دۆرانە تازەنە پېسە نەسڵېۉی تازەی دەسما کەردەن بە نۉیسەی تېکستی و هەر کامە کە دەس بەرؤ پەی خامەی جە زەینو وېش و جە لەهجەکەو وېش کەڵک بەرؤ. ئېمە هەڵای ئاندە ئاشنێ چەم و خەما لەهجەکا یؤترینی نیەنمې. بە ئارەزوېچ هەرمانې مەلا ۉەرۆ و مشیؤ واقعیەتو وەزعەکې وېما ۉینمې. ئېمە ئا دۉە دەنگەما هەنې و من مەرەجیؤم هیچ گؤشېۉو هۆرامانی بې نیاز بؤ چا دەنگا، دیارا ئینە پەیش هەن چېگە و چاگە زیاد و کەمش بؤ و وېش یؤ جە هؤکارا وەش بیەی لەهجەکاما بؤ.

کەیبؤردېۉ کە بتاۉؤ گردو دەنگەکا ئېمە ڕا کەرؤۉە ئانە ڕاش دێنە بە گردو لەهجەکاما. جا ئەر چی واقعیەتۆ لۉایمې لەهجەکېما چون وېشا بەر گنا و مەردمکەما ئاشناشا بؤ و تاقېقکەرې خاستەر میاۉاشانە و سەۉایچ حەتمەن کەسانېۉ ڕا چارېۉ پەی ئا یؤگرتەیە مېزاۉە و هەرمانېش کەرا.

٥ ـ خاسا ئېمە پەیما هەن دەس دەیمېنە ئەلف و بې؟ 

ج ـ پەی ئانەیە کە پەیما هەن و یا نیا من ئجؤم ئەرې و پەیما هەن. ئینە سەرېۉی تازە نیا کە ئېمە ئاردە بؤنە. تارېخ مرمانؤ کە بە چندین جارې هەم لا ئېمۆ و هەم لا باقی مەردمو دنیایۆ ئەلف و بې فاڕیێنې. زۉان پېسە هەر دیاردېۉیتەری ئینا ڕانە و فاڕیایش مێ ملەرە و حەتمەن سەۉای هەمتەریچ ئەلف و بې فاڕیا. ئەلف و بې حکمو بەرگو زۉانەکاشا هەن، کەیېۉ کە زۉانەکې فاڕیا ئەلف و باکېچ مەجبورېنې فاڕیا. جیا چینەیە ئېمە وېمچا ئاندە بە ئەلفو باو ۉەڵیناما وەفادارې نەبیېنمې. ئانە نیا ئەلف باکەو بېسارانی و مۆلەۉیما نیانۆ لا. خؤ ئېمە پا شېۉە مەنۉیسمې کە ئانا بېسارانی و ئادې نۉیسەنشا. دەی کارېۉ کە ۉەڵتەر کریا بؤ و حەق بیە بؤ، ئیسەیچ مشیؤ پەیش بؤ کە ناحەق نەبؤ.

تازە ئېمە چی کەیبوردە تازەنە هیچ جە ئەلف و باکې سؤرانی مەفاڕمې، گردو سامتەکا پېسە وېشا هەنې، گردو دەنگدارەکا سؤرانی هەنې. هیچېۉ چانیشا مەفاڕیؤ تەنیا داۉاو ئانەیە کریؤ کە ئېمە ئا ئەلف و باو سؤرانیە پاسە بە کار بارمې کە هۆرامیەکی مەدرەسا سؤرانی یاۉێنېشەنە و دۉە دەنگدارەکەو وېچما بە پیتې دیاری کەرمې و نازمې شاریاۉە

ئینە هەرمانېۉە زانستیەنە و بەرخؤردی زانستی و ڕەوشی زانستی موازؤ. ئینې چا هەرمانانە کە مشیؤ ۉەزیەنە مېدانش. ڕێۉەی درؤسەش کەرؤ پانەیە بلمې لا ئا هۆرامیا کە ئیسە ئینێ جە بەشو نشوریەنە و قسېشا بژنەۉمې و بزانمې ئی ئەلف و بې کە ئادیشا پەی ئېمە کیاستېنە وېشا چەنیش میاۉانە. چاگەیچ خاس ئانەنە ڕوە ئەنە مامؤسێ بە ئەزمونې مەدرەسەکا سەرەتایی کەرمې، چون ئینە هەرمانەو ڕۉانەو ئادیشانە.

سیامەند هۆرامی 

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 
Last Updated on Tuesday, 19 May 2015 22:15