یانه‌ رؤچنه تارېخو یو ئېنی

تارېخو یو ئېنی

هؤرگیریا جە پەلیانەو꞉

 http://www.fn.se

تەرگؤمەو سیامەند هۆرامی

وەختو رېکۉستەیش یانې جە ١٩٤٥ ـەنە، یوئېن ٥١ ئەندامېش بېنې، کەچی ئارؤ ژمارەو ئەنداماش یاۉان بە ١٩٣. هەرپاسە پەرسې یوئېنیچ جە هەرمانا رۉانەیشەنە هەر فرە و دیاری زیادشا کەردەن. ئی سازمانە تازە جەهانیە بیچمو وېش چا ساڵەنە گرت کە جەنگی دوەمی جەهانی ئؤروپاش گرتە بېرە. سازمانی ۉەڵینش یانې سازمانو ناسیؤنا، کە ساڵەو ١٩٢٠ـەنە و جە پایانەکا جەنگو یەکەمی جەهانیەنە مەرزیارە.

یەکیەتی نەتەۉەکا

ساڵەو ١٩١٨ و دمای نزیک بە چوار ساڵا، ئاتەش بەسېۉ جە ئوروپانە مەرزیا بېرە. ئەۉەڵین جەنگی جەهانی درەۉەو ئینساناش تا رادېۉی چامنە کەردە بې کە ۉەڵتەر هەرگیز نمونەش نەبیە بې. کشوەرې تازې جاڕ دریێ و مەرزې تازې کېشیێ بېنې. جە بەیانیەو وەرسالیەنە جەنگ نوختە پایانېۉش پېدا کەردە بې، کە ساڵەو ١٩١٩ـەنە ئیمزا کریا.

خاڵېۉەو پەیمانو سوڵحې ساختە ئاردەی سازمانېۉو بەینو میللەتا بې تا ۉەر بە جەنگا گېرؤ و ڕاو پېۉەرە کار کەردەی بەینو نەتەۉا وەشە کەرؤ. پا جؤرە جە ساڵەو ١٩٢٠ـەنە بە پېشنارو پریزیدېنتو یو ئېس ئای( رەئیس جمهورو ئامریکای)، ۉؤدرؤۉ ۉیلسؤن، یەکیەتی نەتەۉەکا، ن ف،  بنەڕەتش نریا. بەڵام یؤ ئېس ئا وېش نەبی بە ئەندامش. ئېن ئېف (ئېن یؤ) نزیکیې فرېش بېنې چەنی یؤ ئېنې بەڵام جیاۉازیېچش بېنې. پەی نمونەی چاگە داۉاو کؤ دەنگی سەرو پەرسا کریې. مافو ۉېتؤی نەبې. ئېن ئېف لانی فرە ٦٠ ئەندامېش بېنې. سوید ساڵەو ١٩٢٠یەنە بی بە ئەندام.

ساختە ئاردەو یؤ ئېنې

پەنج دەیېقې پەی هەشتو ساعبو ٦ ئاگؤستو ١٩٤٥ ی شارو هېرؤشیماو ژاپؤنی نابود کریا. تەیارېۉی ئامریکایی ئەۉەڵین بؤمبەی ئەتؤمیەش تەقنێ بېۉە. یەرې رۉی دماتەر دوەم بؤمبەی ئەتؤمیە ۉزیا ملو ناکازاکیەرە. نزیک بە ٢٠٠،٠٠٠ئینسانې یەکجا و یا کەمېۉ شؤنە بؤمبەکارە مەردې. فرېچ چادماتەر.

ماۉەو شش ساڵا بې کە جەنگی دوەمی جەهانی گیسیا بېنە. فرەو یاگا ئوروپای کاۉلې بیې بېنې و و نزیک بە ٦٠ ملیؤن بەشەرا تاۉې کوشیێ با. ئاورایی و قڕان و نەوەشینې حەشر کەرېنې. زاڕؤڵې بې کەسې، پانە خولیېنێ. مەردم یانەکاشا ئازېنې جیا. خراابتەرین کوشتاری جەمی ـ قەتڵ عام ـ  ڕوەش دێ بې. چېنە و جە کاتەکا کوتایی جەنگی دوەمی جەهانیەنە سازمانو ئەمنیەتو یؤ ئېنې پېدا بی. ڕؤ ٢٤ ئوکتؤبرو ١٩٤٥ی بنیاد نامەو یؤ ئېنې ئامانە دلې، چېۉېۉ کە یەکەمین تەقە بې پەی هەرمانېش.

جە سەرەتاۉە ٥١ کشوەرې ئەندامې بېنې و ئانې، هەرپاسە کە جە ۉەرینەو بنیادنامەکەیەنە ئامان، پەیمانەشا بەسە تا " نەسڵەکا ئایەندەی جە شەلاخا جەنگی پارېزنا ". بەڵام هەرمانە پەی ئەرەمەرزنای یؤ ئېنې پرؤسېسېۉ بې کە زوتەر دەسش پەنە کەردە بې.

بەیانیەو ئاتڵانتی، ١٩٤١

جە کؤتاییەکا هامانو ١٩٤١ یەنە و جە گەرمەو جەنگیەنە، رەئیس جمهورو ئامریکای فرانکلین د. رؤزۉېلت و رەئیس وزەراو بەرتانیای، وینستؤن چرچیل، یاگېۉو ئاتلانتیۆ و جە کەشتیېۉەنە چەم پەنە کۆتېۉشا کەرد. چاگە هامڕا چەنی باسا جەنگی، باسې پارېزنای سڵحەو دماو جەنگیچشا کەردې.

خاڵېۉەی گرنگەی جە باسەکانە ئانې بې کە پەی ۉنارای ئایەندەو دنیای، کشوەرې ئازادې بە شېۉېۉی دؤسانە و شارستانیانە هامکاری هەنترینی کەرا. ئا دۉە رەئیسە سەرو بەیانېۉی، بەیانیەو ئاتڵانتی، یانې بەیانو بەرنامېۉی جە بارەو دنیاو دمای جەنگی، ڕېکې کۆتې. چەم پەنەکۆتو ئاتڵانتی بی بە دەسپەنەکەرو ئا ئەساو دایا کە جە قؤناخې دماتەرېنە بیې بە هؤ ڕېکۉستەو یؤ ئېنې.

بەیانیەو ناسیؤنە یؤگرتەکا، ١٩٤٢

بەیانیەکەو ئاتڵانتی جە  ١ ژانواری ١٩٤٢ ئەمریکانە و جە گلېرۆ بیېۉو واشېنگتؤنەنە ئەژناسنیا. گردو بەشدار بیا دلې ئا گلېرۆ بیەیە چەنی ئاڵمانی نازی، ئیتالیای فاشیستی و ژاپؤنی جەنگەنە بېنې. گلېرۆ بیەکە لۉانە پەشتەو بەیانیەکەو ئاتلانتی کە ئیتر نامې " بەیانیەو ناسیؤنە یؤ گرتەکا"ش پېدا کەردە بې.

دؤمبارتؤن ئواکس ١٩٤٤، بنیاد نامەو یؤ ئېنې فورم گېرؤ

سالە دماینەکانە دەسەڵات دارە گۆرەکې، یوئېس‌ئا، بەریتانیای گۆرە، شؤرەۉی و چین جە فرە فرسەتېنە سەرو ئانەی کە ئا سازمانو ئاشتیە مشیؤ چ دؤختېۉش بؤ گلېرې بیێ و باسېشا بەردې ۉەرۆ. فەرانسەشا هەڵای نەبې چەنی.١٩٤٤جە کونفرانسو دؤمبارتؤن ئؤئاکسو ئامریکایەنە  ئا چوار دەسەڵاتە گۆرە پېشنیارېۉشا پەی بنیاد نامەو سازمانو یؤ ئېنې نۉیس.

کونفرانسو یاڵتای. ١٩٤٥

جە یاڵتاو شەبەجەزیرەو کەریمەی و جە فېبرواریەنە، نەخؤست وەزیرو بەریتانیای گۆرەی( وینستؤن چڕچیل)، رەئیس جمهورو ئامریکای (فرانکلین. د. رؤزوېڵت) و ڕابەرو شؤرەۉی جؤزف ستالین، گلېرې بیێ تا سەرو دؤختو سیاسەتو دمای جەنگی دەرهەق بە کشوەرە ئازاد بیا و تەسلیم کریایا، باس کەرا.

ئا یەرە ڕېکې کۆتې کە پېۉە هام پەیمانەکاشا چڕا تا بنیاد نامەو سازمانە تازەکەو جەهانی پەسەند کەرا. هەرپاسە ڕېکې کۆتې تا ئا ناسیؤنە یؤ گرتې، شؤراو ئەمنیەتی دؤخت بارا و هەر چاگەیچ مافو ۉېتؤیشا ئادەنە دلې.

سان فرانسیسکؤ، ١٩٤٥

ڕؤ ٢٥ ئاۉریلی نمایەندې ٥٠ کشوەرا جە سان فرانسیسکؤنە گلېرې بیێ تا بنیاد نامەو سازمانی جەهانی بدا ۉەرو سەرنجی و پەسەندش کەرا. کونفرانسەکە هؤرکۆتېۉی گۆرەی جەهانی بې و ٢٥٠٠ خەبەرنگارې چەمداریش کەرېنې.

نوختې هەرەکەتی جە باسەکانە، ئا پېشنیارە بې کە جە دامبؤرتؤن ئوئاکسەنە، پەی بنیاد نامەکەی دریا بې کە دماتەر ١٢٠٠فاریایې و زیاد کریایېش ئامێ بېنې ملەرە. ئانە کە فرەتەر یاگې کېشا بې و جە مېدیای سویدیەنە باس کریې، هەقو ۉېتؤی بې. چېگە هەرمانەکې گیرش کەردە بې. کشوەرە وردیەکې تەلاش کەرېنې تا ۉەرش تەسک کەراۉە بەڵام کشۉەرە دەسەڵات دارەکې پێ سەرو ڕېک کۆتەکەو یاڵتای گېرېنېرە.

هەرپاسە تەرگؤمەو تایبەتو شؤرەۉی جە بنیاد نامەکەی یاگە کېشېۉی گۆرە بې. کە شؤنەو فشارا ئامریکایەنە بې ستالین ملش ئاردەنە. بنیاد نامەکە دمای ئانەیە تېر و تەسەڵ باسېش سەر کریێ، ڕؤ ٢٦ یؤنی، کۆت ۉەرو پەسەندو ٥٠ کشۉەرا.

ڕابەرې ئا کشۉەرا کە سەرو ئەۉەکوشنای جەنگی یؤشا گرتە بې، سەرو ئەۉیسی هېزېۉیچ پەی ۉەرگېری جە تېکرارو جەنگی و پارېزنای سلحې، ساقې بېنې. ئادې زانېنې کە پاسە هېزېۉ زەمانېۉ وەش بؤ کە کشۉەرەکې دنیای جە سازمانېۉی جەهانیەنە هام کاریشا بؤ وـ یؤ ئېن ـ تاۉې ئا سازمانە بؤ. هەدەف جە یؤئېنې بە ئاسانی جە ۉەرینەو بنیادنامەکەیشەنە ونیؤۉە.

ئېمە، مەردمو ئا ناسیؤنا کە یؤما گرتەن، بڕیارما دان

ـ کە نەسڵەکا دما رؤی جە شەلاخا جەنگی، کە جە تەمەنو ئېمەنە، دۉې جارې بەشەریەتش ۉسەنە ئازارې پەی باسا نەشیێ، پارېزنمې.

ـ کە جارېۉتەر سەرو باۉەڕو وېما بە مافەکا مەردمی، ئەرزشو تاکە کەسی، بەرابەری ژەن و پیای و هەر پاسە پەی مافو ناسیؤنا بە گۆرە و وردیۆ، پێ گېرمېرە.

ـ کە ئا هەلو مەرجا کە ئانا پەی بەرقەرار کەردەی عەداڵەتی و رېز ئەرەنیای پەی ۉەرپەرسایەتی ۉەراۉەر بە بەیانیەکەی و سەرچەماتەرو مافە جەهانیەکا ئەۉیسېنې، فەراهەمې کەرمې، و هەر پاسە یاردی ۉەرۆ لۉای کؤمەڵایەتی دەیمې و شەرتې خاستەرې پەی ژیۉای جە دلې ئازادیېۉی فرەتەریەنە، بارمې ۉەرۆ.

2016-01-23 

 http://www.fn.se/fn-info/om-fn/fns-historia/

 

 

 

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 

Last Updated (Sunday, 24 January 2016 00:19)