یانه‌

دوەمو ئاپریلی

2 ئاپریلی رۆ جەهانی ئاگایی ئوتیسمی

World Autism Awareness Day

2 April

ئی روە پەی ئەوەڵین کەڕەتی ساڵەو 2008 جە لایانوو کۆمەگا گردینوو سازمان مللەلیوە بە تەوافۆقوو ئارای، بە ئارمانجوو بەردەی سەروو ئاگایی نەوەشی ئوتیسمی نامێ نریا.ئێژاو واتەینە جە هەر وەڵاتێ، بە شێویە تایبەت ئی روە یاڐ کریۆوە. پەی نموونەی جە ئانتاریۆ کانادای، بە بۆنەو ئی رۆیوە ئاڵایە هۆرکریۆ یام جە ئینگلیس و ئیرلەندەنە  پەی پاڵپەشتی جە ئوتیسما، سیپاڵێ رەحەتێ(سیپاڵێ دلێ یانەی) کەرانێنە.

جە درێژایی حەفت ساڵەی ویەردێنە سکێرتاریەتوو سازمان مللەلی، هەر ساڵە 2 ئاپریلی، شۆعارە و پەیامەو ساڵێ بە بۆنەو رۆ جەهانی ئاگایی ئوتیسمیوە وەڵاکەرۆوە.

ئوتیسم چێشەن

ئوتیسم نەوەشی نیەن،  ئێختلالیە عەسەبین کە عەمەڵکەردوو مەژگی تووشوو شپرزی کەرۆ. ئی شپرزی و ئێختلالە بە یەرێ نەوعێ وێش مدۆ دیاری: پێوەندی ئێجتماعیە زایف، گۆشەگیری و کەم دوویی، کەم جمووجۆڵی و بێدەنگی.ئی ئێختلالە فرەتەر جە یەرە ساڵەو ئەوەڵوو ژیواینە وێش مدۆ دیاری. ئی یەرە ساڵەو ئەوەڵی، دەرورەی تڵایی مەی ئەژمار و ئەگەر چی دەورەنە ئەدا و بابە و مۆرەبیاو زاڕۆی ئی ئێختلالیە شناسایی کەرا و یاواش پۆرە متاوا زاڕوەکەی کیانا وەنگاو و فێروو مەهارەتێ فرەتەرێش کەرا.

مەعمووڵەن تەشخیسوو ئوتیسمی بەینوو ۲۱ مانگی تا ۲۴ مانگەیی زاڕۆینە سوورەت گێرۆ؛ هەڵبەتە بڕێو جارێ ئی زەمانە تا چوار ساڵەیی زاڕۆیچ درێژە کێشۆ.

رەوانپزشکیە ئینا چا باوەڕەنە: نەوەشی ئوتیسمی مۆمکێنەن دەلیل و عەوامڵێ فرێش با کە مۆهمتەرینەکەشا چڵک و هەو کەردەو دەورانوو حامڵەگین کە بۆ بایسوو شپرزی سلوولەکا مەژگی.

دوکتر مەجید سادقی جە دیمانە چەنی ئیسناینە واتش: " جە ئەوتەر عەوامڵەکا ئوتیسمی متاومێ بە عەوامڵێ ژنتیکی و ئێرسی، زایمانی نا لەبار و ئێسترێسی فرەو دەورانوو حامڵەگی".

ئی ئۆستادەو رەوانپزشکی زانشتگاو علووم پزشکی تارانی دەربارەو نەوشی ئوتیسمیوە هەرپاسە واتش: ئی نەوەشیە تایبەتەن بە دەورانوو زاوڵەیی و تا ئاخروو عومریچ ئینا چەنیش.

دوکتر سادقی جە درێژەنە ئیشارەتش پانەی دا: ئێختلالوو ئوتیسمی بۆ بایسوو ئانەی تووشیار رۆ بە رۆ چەنی گەورە بیەیش، رۆشدی تەبێعیشا نمەمانۆ و دووری گێرا جە دەوورووبەریاشا.

دوکتر هەرپاسە دەربارەو هۆشو ئی تووشیاراوە واتش:

تووشیارا ئوتیسمی بڕێوشا زەریبوو هۆشیشا ئینا سەرەو کە تەوانایی حەل کەردەو سەختتەرین مەسئلە ریازیەکاشا هەن، بەڵام فرەتەرشا زەریبوو هۆشیشا ئینا وار و عەقب ماندێ زێهنیێنێ.

دوکتر درێژەو قسەکاشەنا دەربارەو کار و رەفتارەکا ئی کەساوە واتش: ئوتیسمیەکا فەرامۆشیشا نیەن و حافزیە عال و قەویشا هەن پەی بە خاتر ئاردەی و ویر ئاردەیوەو یادەوەریەکا یام چێوانێ تەر، بەڵام مشکڵەی ئەساسیە کە چی زاڕۆڵانە شایعەن، ئێختلالوو قسە کەردەین و ئی کەسا تەنیا متاوا چن رسێ پەشتە سەرەو یۆی بواچانێ و یام ئەسڵەن قسێ نەکەرانێ.

بڕیە جە نیشانە وەرەچەم و دیارەکا ئوتیسمی ئینیشانێ:

°قسە پەی نامای یام قسە نەکەردەی؛ 40 دەرسەدێ ئا کەسا ئوتیسمیێنێ هەرگیز نمیاوە قسێ.

°ناتەوان جە یاواینەو قسا

°ئێستفادە جە کەلیمێ و ئێستڵاحێ تکراریێ

°واوەی کەردەیوەو کردارە کلیشەیەکا پێسەو دەس تەکان دای

°وڕبیەی ملوو چێوەکارە

°وێ داینە

°پەرخاشگەری

°ناتەوان جە واتەو ناما

°ناتەوان جە بەرقەراری چەمی

°حەز بە گەمەی تکراری

°ناتەوان جە درکنا و بەروستەو ئێحساساتی

°ناتەوان جە پێوەندی گێرتەی چەنی رەفێقا و هام سنح و ساڵاش

بڕیه جە ئامارە جەهانیە دەربارەو ئوتیسمیوە

سەنتەرەو کۆنتڕۆڵ و وەڵگیری جە نەوەشیەکا جە ئامریکانە، راپۆرتیە جالبش دەربارەو ئوتیسمیوە سەرانسەروو جەهانیوە وەڵا کەردەنەو.

ـ جە هەر ٦٨ زاڕوێ سەرانسەروو جەهانیوە، یەک کەس تووشیاروو ئوتیسمین(ASD).

ـ ئێحتماڵوو وێ نیشانداو ئی ئختلالیە جە تەماموو گروو نژادی، قەومی، ئێجتماعی و ئێقتسادیەکاوە وجودش هەن.

ـ ئوتیسم جە کوڕەکانە (جە هەر 42 کوڕیە یەک کەس) شایعتەرن جە کناچەکا(جە هەر 189 کناچێ یەک کەس).

چێش کەرمێ چەنی زاڕۆڵە ئوتیسمیەکا

ئەدا و تاتەو زاڕۆڵە تووش بیەکاو ئوتیسمی نێگەرانیێ فرێشا هەنێ و بە دەلیلوو کەم ئەژناسیاو ئی ئێختلالیە، تەنگ و چەڵەمێ فرێ جە سەتحەو جامێعینە میا وەرەڕاشا.

ئی ئەدا و تاتا مشۆم بزانا ئی ئێختلالە بە یاردی کەسانیە هاگا و راوێژکارێ، کامڵەن قابلوو کۆنتڕۆڵین.

جە سوورەتوو ویناو نیشانە غەیرە تەبێعیەکێ جە زاڕۆینە، بێ ماتڵی مەرکەزە دەرمانیەکا هاگادارێ کەردێوە و چنەشا یاوەری وازدێ. ئەگەر تەشخیس دریا کە زاڕوەکەتا تووشیاروو ئوتیسمیا، ملدێنە مەرحەلیەتەر کە بە گۆش ئەسپارای بە رەوانپزشکا تاودێ زاڕوەکەیتا دەرمان کەردێ.

-جە بارەو ئوتیسمیوە فرەتەر بزاندێ و مۆتالێعەیچتا با فرەتەر بۆ. هەر چننە دەربارەو ئوتیسمی فرەتەر بزاندێ، راحەت تەر متاودێ چەنی زاڕۆڵەکەیتا پێوەندی بەرقەرار کەردێ تا کەمتەر لەتمە وینۆ. شمە مشۆم زەمینەو ئوتیسمیەنە دەلیلێ بیدێوە و

بزاندێ زاڕوەکەتا جە چێشی تەرسۆ، جە چێشی وەشش مەی و وەشتەر ئۆنس گێرۆ چەنیش.

- زاڕوەکەتا پا شەرایێتێوە کە هەنێش قەبووڵش کەردێ

مشۆم قەبووڵ کەردێ کە زاڕۆکەو شمە عادی نین و نمەبۆیچ چەنی هام سنح و ساڵەکاش و کەسانی عادی و تەبێعی مۆقایسەش کەردێ.چاڐی بە ئەندازەو وێش ئێنتزاریتا بۆ.

-نا همێدێ نەبیدێ

راسەن کە دلێ فرەیەو جە جامێعەکا دنیاینە کەسانیە بە هەر دەلیلیە تووشوو نەوەشی و ئێختلالێ جۆراوجۆرێ بیێنێ، کە جە لایانوو فرەینەو جامعەەیوە بە چەمیەتەر تەماشاشا کریۆ. ئی تماشا کەردەی بە چەمیە جیاوازتەر تەئسیریە فرەش نیان ملوو خانەوادەو تووشیاراو ئی نەوەشیناوە کە داخەم مەشۆ کەسی تووشیار بیەن قوربانی. مشۆم شمەی ئەدا و بابە ئا زەمینەیە فەراهم کەردێ کە دەورووبەریەکا بە شێویە درۆس و ئێنسانانە چەنی زاڕۆ نەوەشەکەیتا جماوە و فرەتەر دڵگەرمیتا بدا.

ـ بەرنامە ریزی کەردێ پەی زاڕۆکەیتا

زاڕۆ تووش بیەکا ئی ئێختلالیە چانەی کە بەرنامیە رێک و پێکی چاشتی،تەفرێحی، ئیسراحەتی و ئامووزشیشا بۆ لەزەت بەرانێ؛ چونکاتێ زێهنیشا کامڵەن سازماندهی کریان.

-تەشوێقش کەردێ و خەڵاتیش بدەیدێ

چا وەختەنە کە زاڕۆکەتا مەهارتیە فێربۆ یام هەرمانیە عالە کەرۆ، تەشوێقش کەردێ و خەڵاتیە هەرچن ناقابلش بدەیدێ پەنە. ئی کارەو شمە ئەنگیزەو فێربیەو زاڕۆکەیتا چن بەرابەر کەرۆوە.

-زاڕۆکەتا با هەمیشە ئەمنیەتەنە بۆ

یانەنە یاگیە یام فەزایە تەرخان کەردێ پەی زاڕۆکەیتا تا ئێحساسوو ئارامشی و ئەمنیەتی کەرۆ. با هەمیشە لاو خەڵکینە ئی ئێحساسیە فرەتەر برماندێ  و دڵگەرمیە بۆ پەی زاروەکەیتا.

-با دایم زاڕۆکەتا یاگێ شاڐێ و وەشێنە بۆ

یۆ چا یاگە وەشا کە وەشی دەس مدۆ پەی زاڕۆێ شاروو گەمەیا، بەردەوام بەردێش پەی وای. یانەو وێچتانە تاودێ گەمەو چەمە قووجالێ یام مووشارکێ ش چەنی کەردێ کە یۆن چا گەما کە رەوانپزشکایچ پیشنهادش مدا. تۆپ تۆپانیش چەنی کەردێ. بازدێ سەروو کۆڵێتاوە بۆ، پڕۆ.

-هەرمانێ سادێ و راحەتێش بدەیدێ ملەرە تا ئێحساسوو مەسئوولیتیش تەحریک بۆ

- تەشەرێش نەڐەیدێنە

دما واتە

هەر پاسە کە سەرەو ئیشارەتما پەنەدا، ئوتیسم نەوەشی نیەن ئێختلالیە عەسبین کە شپرزی وزۆنە دلێ سیستموو عەسبی مەژگی و کەسی تووشیاری ناتەوان کەرۆ جە پێوەندی کەلامی و غەیرە کەلامی و  پێوەندی ئێجتماعی. ئی ناتەوانیه مەبۆ بۆ بایسوو ئانەی بە چەمیە جیاوازتەر تەماشاو تووشیارا ئی ئێختلالیە کریۆ. ساڵەو 1943 کە دوکتر لئۆ کانر بە شێویە زانشتی ئی نەوەشیەشە تەوزێحدا، تا ئیسە نە تەنیا دەلیلوو ئەسڵی ئێختلالەکەی بەڵکوو دەرمانیەیچش پەی نێزیانەو. یاگێ داخێنە کە چەنی پەرەساناو ئی نەوەشیە پاجۆرە کە لازمەن، جە ئاستی جەهانینە هەرمانیە وەرەچەم پەی ئی نەوەشیەیە نەکریاینە. دەوڵت و وەڵاتەکایچەنە خراوتەر چەو نەوەشینەکا هیچ بەهایە نەدریاینە پی نەوەشیەیە و تووشیارەکاش.

بە پاو ئامارە نافەرمیەکا وەڵاتوو ئێرانینە نزیکەو 200 هەزار کەسێ ئوتیسمیێ هەنێ. بە پاو ئی ئامارەیە بۆ یانێو دوەسەد هەزار خانەوادێ ئێرانیێ هەر ڕۆ چەنی نەوەشیە دەس و پەنجە نەرم کەرا کە مشۆم بە درێژایی عومروو کەسی تووش بیە هۆرکەرا و سۆچا پوەشەو.

ئەگەر پەی ساتێویچ بیەبۆ وێمان بنیەیمێ یاگێ ئی خانەوادا، بە دڵنیاییەوە حەر بنەڕانە ناچارێ بیمێ کۆڵ بدەیمێ و وەرگە نەگێرمێ. باردێش وەرە چەماتا، کەسێو کە  نۆ مانگ و نۆ روێ ئێنتزاریش پەی کێشیان، نۆ مانگێ دلێ لەمەو ئەدالێشەنە دوور جە گرم و قاڵوو دنیای تازێ لای لایەش پەی کریان، نۆ مانگێ بابیە عەزیەت و مەینەتی ئی ئازمایشگا و ئەو ئازمایشگاش کێشان، رێک چا وەختەنە کۆرپەلە شیرینی وێش چننە بەرابەر مرمانۆ بە ئەدا و بابەیش قەوم و کەسی، چا وەختەنە هەنگامە ورد و زەریفەکاش واڕۆو، شنیۆ پەی مامایش و کەلیمێ ئەدای بۆ وێردوو سەر زوانیش؛ گرد چێو رووبە تاریکی و سیاوی بلۆ، ئیتر نامێ ئەدالێ یاگێ وێش بدۆ قژ هۆرکێشتەی، شنیای یاگە فاڕانێ کەرۆ چەنی کزووڵە کەردەی و ڕکە کەردەی. چیگەنە نە تەنیا کۆرپە بنەڕاو ژیوا ساواکەیشەنە بۆ قوربانی، بەڵکوم  ئەدا و تاتیە برێژیا و هۆرقرچیاوە کە ئێنتزارە نۆ مانگ و نۆ روەکەشا جوانەمەرگ بۆ.

سەرەڕا پەرەساناو ئێختلالوو ئوتیسمی جە گردوو جەهانینە، ئەرکەن کە ئێمەیچ پێسەو ئێنسانە عادیەکا، نەبیمێ وەرپەنگ و وەش کەروو تەنگ و چەڵەمەی پەی تووشیارا ئوتیسمی و تایبەتەن خانەوادەکاشا. ئینە راسیێوا کە ئێنکار نمەکریۆ، جامعێەکا پا شێوە کە پەنەوازەن نەتاوانشا پەزیراو ئی نەوەشینا با. ئەر تەماشایاو دەوورووبەریما، لا دەگایاما و شارەکاما کەرمێ، وینمێ خانەوادەهایێو هەنێ کە کەس یام کەسانێشا ئوتیسمیێنێ، پەنەوازەن ئێمە بیمە بە مایەو دڵگەرمی و پاڵپەشتی پەی بەردەوام بیەو ژیوایشا.

 بێهزاد کەریمی

1APRIL 2016

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌