یانه‌

هېمێ دەنگەکا

ئەگەر پەی دەنگە ھۆرامییە جیاۋازەکا ھېما/ پیتۍ تایبەتۍ نەنیێمېرە، چنی چارەسەرو ئی گرفتا کەرمۍ

ئاکۊ مارانی

٩و نۆڤەمبەرو ٢٠١٦

بەشی پەنجەم

گەڼە = گەننە [گەندە] : واردە یان چېۋی خرابیا

گڼ = گنن [گند] : کەسېۋ کە دەنگش گڼ بۊ

چڼ = چنن [چند] : ئەژماری نادیار؛ چڼ دانېۋ

پەڼە = پەننە[پەندە] :ھەرمانۍ ناجۊرە، خرابکەردەی

جەۋەڼۍ = جەۋەننی [جەۋەندۍ] : پیکئامێۋی لاسیقینا، کە ئاۋی گەرمەش کریۊنە و ۋزیۊ سەرو یاگېۋۍ کە بېشۊ.

خەڼە = خەننە [خەندە]  : خۋای

خەنەبەڼان = خەنەبەننان [خەنەبەندان] : خەنەگېرتەی ئۆ دەس و پاو وێۋۍ

بەڼەن = بەننەن [بەندەن] : بەربەڼېۋ کە سروشتەنە بە کەژ و کۊ دروسبیەن، یاگېۋە کە یەك ڕاو ۋیەردەیش ھەنە.

دڼە گەنمە =دننە گەنمە [دندە گەنمە] :  جۊرېۋ دانەۋېڵە

فرەو ئا واژە ھۆرامییا کە دەنگو (ڼ / ننگ) چنە ھەن، واژۍ ھامبەشینۍ میانو زۋانی ھۆرامی و سۆرانی و فارسییەنی و ئەگەر ۋەڵۍ پیتۊ (د) پیتی دەنگ-کوڵۊ (ن) ئامێببۊ، خۊبەخۊ[١] دەنگەکەش فاڕیۊ بە (ڼ/ننگ)، کە چە زۋانی سۆرانی و فارسییەنە ئا پیتە بە (د)ی دیار و تەمام بەرگنۊ. بەڵام ۋەرو پیکئامای واژەکا و ھەر پاسە شیۋەو ۋاتەی و بەرۋستەی دەنگو واژەکا چە زۋانی ھۆرامییەنە، ئەگەر چە دلېڕاسی و دمایی واژېنە بێۋ و ۋەڵۍ پیتو (د) سۆرانی و فارسییەکەنە پیتی دەنگ کوڵ [consonant] و (ن) بێۋ، دەنگو (د) فاڕیۊ بە (نگ)، ۋەرۊ ئانەیە، کە چا بارەنە ۋاتەو (د) ئاسان نییا و ھارمونی و  ئاۋازو واژەکا سەختکەرۊ.

کاتېۋ کە بنۋیسمۍ (ئیندە)، ئەگەر پېسەو وېش ۋاچمېش و بوانمېشۆ، ناچار دەنگو پیتۊ (ئـ) سەرەتای فاڕیۊ بە (ع: عیندە) کە ئانەیچە ۋەرو دۋۍ چیۋا ناجورا؛ یەکەم: پیتۊ (ع) پیتیۋە ھۆرامییە نییەنە و چە زۋانی داگیرکەریۆ ئامێنە، دوەم: واژەکۍ فاڕیۊ و بۊ بە ھۊکارو دلېنەلۋای پیتۊ (ئـ) کە پیتیۋە ڕەسنۍ ھۆرامییەنە، دروسیچ نییا کناچۊ وېما قوربانۊ کوڕو خەڵکی کەرمۍ. [٢]

ئانە ڕاسا، کاتېۋ کە ئېمەی ھۆرامی-زۋان بەتایبەت کەسە بەتەمەنەکېما بنۋیسمۍ (ئیندە)، وېما مزانمۍ و پاسە کە ماچمېش بوانمېشۆ، بەڵام بڕیارنییا ھۆرامی تەنیا زۋانو ئانیشا بۊ، کە بەتەمەنینۍ و زۋانی ئەڎاییشا ھۆرامین،  نەخێر، زاڕوڵەکېما، کە بڕیارا وانای و نۋیستەی بە ھۆرامی فیریبا و کەسانیۋیچ کە پەی دلۍ دەگا و شارەکاو ئېمە مەیا و چنی ئېمە تیکەڵیبا، فرە گرنگ و پیۋیستا کە ئاسان فیریبا و دماو چڼ ساڵا پنەشا نەۋاچمۍ "مەنیجە کوردۍ". ھۆرامی-فیربیەی ئانە نییا، کە کەسېۋی سۆرانی-زۋان، فارسی-زۋان، ئینگلیز-زۋان بە ھەمان ڕیزبەندی و دېرسازی سۆرانی و فارسی و ئینگلیزی واژە ھۆرامییەکا ڕیزېکەرۊ و ۋاچۊ، نەخێر، ھۆرامی-فیربیەی ئانەنە کە کەسەکە بە ڕازۋانی ھۆرامی قسېکەرۊ و بە ڕانۋیسی ھۆرامی بنۋیسۊ و ھەر پاسە بتاۋۊ بە ھۆرامی ۋیرکەرۊۋە و وەرم ۋینۊ. [٣]

چا بارۆ پەی نمونە ئاۋردەی چېگەنە جارېۋتەر گېڵووۋە سەرو ڕیفورمکەردەو نۋیستەی ئاڵمانی، کە فرە جارۍ ساڵانە یان چڼ ساڵ جاریۋ ڕوەمڎۊ، فرەتەر ۋەرو ئانەیەن، کە وانیارۍ بە ئاسانی بنەماکا ڕانۋیسیۍ فیریبا ، ئەگینا ھەر ئاڵمانی-زۋانېۋ مزانۊ ئی دەنگا (ä, ö, ü, ch, ß)   پېسەو وېشا ۋاچۊ ، ھەر پاسە کە ئېمەی ھۆرامی-زۋان متاۋمۍ ئی دەنگا (ڎ: ئەڎا ، ۋ: ۋاران ، ۊ : لۊ ، ڼ : پەننە، ېـ : چېگە، ۍ: ۋلۍ ...) پېسەو وېشا ۋاچمۍ. بەڵام کاتېۋ کە زۋانما بۊ بە زۋانو نۋیستەی و وەنەی و ھونەری و ئەدەبی و بوارو زانستی و تەکنۆلۆجی، ئیتر مشیۊ ۋیر چە ئاسانکاری و ڕەۋانی زۋانەکەی کەرمېۋە.

ھەرچڼە متاۋمۍ پی جۊرە جیاتی پیتېۋۍ تازەی پەی ئا دەنگەیە (نن) بنۋیسمۍ، بەڵام چە نۋیستەیەنە بۊ بە ھۊکارو دریژۆبیەی واژەکا، بەتایبەت کە ئەگەر واژەکۍ واژۍ یۊگیرتۍ با و چە دۋۍ یان یەرۍ واژا پیکئامێبا و ھەر پاسە ۋەرو ئانەیە کە (نن) بەتەمامی دەنگو (نگ) نمەڎو. ۋەرەو ئانەیە بە پەیلۋاو من، مشیۊ ئېمە پابەڼو سروشتو زۋانەکەیما بیمۍ، کە ۋەرو نەرمی و ھارمونی-مەنەیش کاتېۋ کە ئی دۋە پیتە دەنگ کوڵە (ن ، د) چە دلېڕاسی و دمایی واژینە ئامێبا، دەنگەکەشا فاڕیۊ بە دەنگیۋی تەر (ند ¬ نگ).

کوڵ و پوخت، ئەگەر ئېمە دوور چە ڕامیاریی و پابەڼی ئایدیۆلۆجیایی "یەك نەتەوە یەك زمان" سەرو زۋانی ھەرمانەکەرمۍ و گەرەکما بۊ چی سەردەمو ئاسانکاریی پەیوەندیگیرتەی و نۋیستەی و بەکاربەردەی زۋانی ئەڎاییەنە، کە پېشکۆتەی تەکنۆلۆجی ۋەرۆ ئاردەن و تا ڕادېۋ دیۋارەکۍ سانسووری و ڕاگیرییە شۆڤێنیستییەکیش وڕنێنۍ و پەی ئېمەیچ بوارش ڕەخسنان، کە گیڵمیۋە سەرو زۋانی ئەڎایی وېما و جاریۋتەر بارمېشۆ دلۍ کایە ئەندیشەیی و  زانیارییەکا کۊمەڵۍ، پېۋیستا و مشیۊ ھەنگامەکیما چە بوارو زۋانییەیە، ئاسانکارییبا نەك سەختکەردەی و دلېنەبەردەی و یەکسانکەردەی زۋانەکا و قاڵبدایشا بە خاترۊ گونجیای چنی ھەژموونۊ کولتوورەکا دۆروبەری و ڕازیکەردەی دەسەڵاتی ڕامیاریی. ئەگەر چە ھەزاران ساڵی ۋیەردەنە پەی ھۆرامی-زۋانەکا ئاسانبیێ ۋاچا (دندە، ئیندە، پەندە، گەندە، چند، ...تد) ھەرگیز نەۋاچینی (ئیڼـە، پەڼـە، گەڼە، چڼـە، دڼە، مەڼە، خەڼە، ...تد) و ئانە نیشانەو نەگونجیای ئی دۋە پیتە دەنگ کوڵەیەن (ند) چنی ھارمۆنیاو زۋانی ھۆرامی و ۋەرو ئانەیە مشیۊ ئېمەیچ  ملکەچۍ سروشتو زۋانی بیمۍ، نەك ملکەچکەردەو زۋانی پەی ڕامیاریی و ئایدیۆلۆجیای [نەتەوەسازی]؛ کەسانیۋ کە چە بارەو کولتووری شارەزاییاشا ھەن، ئانەیە مزانا کە زمان پېسەو کۊڵەکۊ کولتووری پەیوەندیش بە ڕامیاریی و ئایدیۆلۆجیای نییا و تەمام پېچەۋانەو یەکتری گەشەکەرا، ھەر پاسە کە ڕودۆڵف ڕۆکەر ماچۊ "ھەر یاگیۋ ڕۊشنۋیری و کولتوور گەشەکەرا، چاگە ڕامیاری و ئایدیۆلۆجی ڕوەو پووچەڵبیەی ملا و ھەر یاگیۋیچ ڕۊشنۋیری و کولتوور گەشەکەرا، چاگە ڕامیاریی و کولتوور بەرەو لاۋازی و پۊچەڵبیەی ملا" [٤]

----------------------------------

[١] خۊبەخۊ = خود بە خود

[٢] من بە مەبەستۆ قسەکیم ھۊرگېڵنێنۆ، چونکە قسېۋە نېرسالارییەنە و منیچ پېسەو بەھادارنیشاندای میینەی قسەکیم پیچەوانە کەردینۆ.

[٣] یۊ چە نیشانەکا فیربیەو ھەر زۋانیۋی ئانەنە، کە بتاۋی پا زۋانە ۋیرکەریۆ و وەرم ۋینی.

[٣] ڕودۆڵف ڕۆکەر، ۋەرایی پەرتووکو (ناسیونالیزم و کولتوور)ی.

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌