یانه‌ رؤچنه ماچؤ

ماچؤ

" گۆرانی" و "ماچو" شناسۍ زۋانیینۍ یان لەکەنامۍ؟

ئاكۊ مارانی

٢٠و جێنیوەری ٢٠١٧

ئایا ھۆرامی-زۋانەکۍ وېشا بە وېشا "گۆران" و "ماچۊ" ۋاتەن یان لەکەنامۊ دۆروبەریەنۍ و گەڕۊکە ئۆروپییە وەرکۆت-ژناسەکا باڵاو ئېمەرە بڕېنۍ؟

فرەو ھۆرامییەکا ھۆرامانو بەشو عیراقی و ھەر پاسە فرەو ھۆرامییەکا/یارسانەکا دۆروبەرو کەرکووکی و خانەقینی ئانەیە مزانا، کە ۋییەردەنە "ماچو" دژمانی و لەکەنامۍ شارییەکا بۍ ۋەرانۋەرو ھۆرامییەکا و ئیسەیچ تاکو ڕادېۋ ھەر بەکاربریۊ.

ھەر کەس کەمېۋ زانیاریش چە بارەو ھۊزە کۊچەرەکا دۆروبەرو موکریانی و ھۆلیری بۊ، ئانەیە مزانۊ کە (گۆران/ گۆرانەکان) بە خېڵە کۊچەرەکا ماچا و نامەکېشا ھەر چە (گۆڕان) فاڕیای ژیۋای / یاگۊ ژیۋایشا ئامێنە و ئیسەیچ ئا دۋە خېڵە ھەم دۆروبەرو موکریانی و چە دۆروبەرو ھۆلیری مەنینۍ و گۆرانیشا ماچا، بەڵام ھۆرامیی نییەنۍ و ھۆرامی نمەزانا و ھۆرامییەکۍ ھیچ کات کۊچەرۍ نەبیینۍ و ھۆرامییەکۍ بە وېشا نەۋاتەن"گۆران" و  "ماچو".

ئایا کاتو ئانەیە نامان، کە ئېمە چە ئاسانکاریی تەکنۆلۆجی زانیارییا و دیگیتاڵیزەبیەی پەیوەندییەکا کەڵک-ھۊرگېرمۍ و بنەماو ئا نامو و ناتۊرا بېزمېۋە، کە ۋییەردەنە چە لایەنو کەسانی تەریۆ باڵاو ئېمەرە بڕێنۍ و ھیچ پەیوەندییۋی مێژوویی و ئاوەزگیرشا چنی پېکئامای کۊمەڵایەتی ئېمە نېیا ؟

واژۍ یەکەمە "گۊران/ گۊرانی"، ئەگەر چانەیە ئامێبۊ، کە ھۆرامییەکۍ ھەردەم کەش و کۊنە باڵاو سروشتییەرە گۊرانییشا ۋاتېنۍ، مەکریۊ نامو خەڵکېۋی بۊ، کە سەرزەمینېۋەنە ژېۋابۊ کە نامېش (ھۆرامان) بۊ، بەڵام نامۊ وېش (گۆرانەکۍ) و نامۊ زۋانەکەیشا (گۆرانی) بۊ. چونکە ھەردەم زۋان بەنامۊ خەڵکېۋیۆ منریۊ کە قسېش پنە کەرۊ ؛ ئینگلیز- ئینگلیزی- ئینگلاند، ھیند- ھیندی- ھیندوستان، بلوج- بلوجی- بلوجستان، ڕوس- ڕوسی- ڕوسلاند/ڕوسیا،  ھۆرام- ھۆرامی- ھۆرامان...تد. ئایا خێرا کاتېۋ کە نۊرەو زۋانی ھۆرامی مێۋ، دنیا لنگاوقوچ بۊۋە و نامېش  فاڕیۊ بە : گۆران- گۆرانی- ھۆرامان، یان ماچۊ - ماچۊیی- ھۆرامان ، ئایا سەرزەمېنېۋ بەنامو (گۆرامان/ گۆرانستان) و (ماچۊمان/ ماچۊستان) بییەیش بییەن و ھەن؟

ئەگەر مەبەست چا نامەنیایە، ئاماژەدایبۊ بە کۊچەربییەی، ھەر پاسە کە بە خېڵە گۆرانەکا دۊروبەرو موکریانی و ھۆلیری ماچا، دیسان نامېۋە نادرۊسەنە و بەڵگە مێژووییەکۍ ئانەیە ڕەتکەراۋە کە ھۆرامییەکۍ کۊچەرۍ بییبا و ھەر پاسە کە وېما و دۆروبەریچما مزانۊ، خەڵکو ھۆرامانی ھیچ تایبەتمەندییۋو پیکئامای خېڵەکېش نییا و خەڵکېۋی ھەردەم نیشتەجا بییەن و پېکئاماو کولتوورو خەڵکو ھۆرامانی و مێژووش ئانەیە سەلەمنۊ و چا بارۆ ھیچ نیازېۋ بە مشتومڕکەردەی نییا.

ئەگەر مەبەست چە نامەنیای "گۆرانی" کۊکەردەو خانەۋادېۋی زۋانی بۊ چېرو ئا چەترېنە، کە نزیکایەتی زۋانیشا ھەن، ئانەشا چېۋېوی تەرا و گونجیۊ، ھەر پېسەو خانەۋادەو (زۋانە ڕۆمانییەکا) ، زۋانە (گێرمانییەکا) ، زۋانە (لاتینییەکا)، ...تد. بەڵام بەنامۊ "زۋانی گۆرانی" نا، بەڵکو بەنامۊ خانەۋادەی زۋانی (زۋانە گۆرانەکۍ)، کە زۋانی ھۆرامی یۊ بۊ چا خانەۋادە زۋانییە، ھەڵبەتە بە تایبەتمەندیۍ وېشۊ؛ ئا کاتە ھۆرامی زۋانەکۍ بە زۊردارەکۍ نمەکریا بە "گۆران" و (ھۆرامان)یچ نمەبۊ بە "گۆرامان/ گۆرانستان" !

واژۍ دوەمە "ماچو"، دیارا کە چکۊۋە ئامێنە و دۆروبەرەکېما چە زۋانو ئېمە نەیاۋێنېنە و چە قینیەنە ئاسانتەرین واژۍ (ماچۊ، ماچوو/ دەڵێ، دەڵێم)، کە ئی واژۍ گرد زۋانېۋەنە فرە بارۍ بۊۋە، فاڕیێنە بە دژمانی و پېسەو گاڵتەجاری ۋەرانۋەرو ئېمە بەکاربریێنە و بەکاربریۊ، ھەر پاسە کە (واردەو تفا)شا فاڕان بە دژمانی و ئامرازوو سووکایەتیکەردەی. من وېم تەمەنو زاڕوڵەیمەنە، ۋیرما کە ساڵۊ ١٩٧٧چنی تاتەیم چە شارە ناھۆرامییەکانە [گەرەکم نېیا نامۊ ھیچ شارېۋی بەروو] ۋەرو ئانەیە کە تاتەم فەرەنجیپۊش بۍ، شارییەکۍ شۊنۊ ئېمەرە چڕېنۍ "ماچو .. ماچو" ... .

ئەگەر "ماچۊ" نامۊ زۋانېۋی بیێ، ئەشیێ نامۊ خەڵکەکەی و نشینگەو خەڵکەکەی یان جوگرافیاو زۋانەکەی " ماچۊ - ماچۊیی- ماچۊمان/ماچۊستان" بیێ، کە نە چە مێژوونە و نە چە ئارۊنە ھیچ لکېۋە (لینک) میانو ھۆرامی-زۋانەکا و نشینگەو ھۆرامییەکا/جوگرافیاو زۋانی ھۆرامی و واژەو "ماچو"یەنە نییەنە و پاسە کە ۋەڵتەر ئاماژەمدا، تەنیا یەك لکۆدای[ لینک] میانو ھۆرامی-زۋانەکا و واژەو "ماچو"یەنە  ھەن؛ ئاڎیچ بەکاربەردەو (ماچۊ، ماچوو)  کە کردارېۋو زۋانی ھۆرامین چە لایەنو دۆروبەریۆ پېسەو دژمانی ۋەرانۋەرو ھۆرامی-زۋانەکا.

تاکو ئا یاگۍ کە من ئاگاداربوو، دنیانە یەك زۋانی بەبۍ سەرزەمین ھەن، ئاڎیچ زۋانی ئێسپێرانتۆ  Esperanto*، کە زۋانېۋی ساختەن و کەسېۋی ڕشتەنەرە، ئەگینا گرد زۋانېۋ ھەم شناسېۋش ھەن و ھەم سەرزەمېنېۋ.

ھەڵبەتە سەرەڕاو ڕەتۆکەردەی پاگەندەو "زۋانی گۆرانی" و "زۋانی ماچۊیی"، پېۋیستا چە وېما پەرسمۍ؛ ئایا چە دنیای کەتوارییەنە زۋانېۋ بەنامو (گۆرانی) بییەیش ھەن؟ ئا خەڵکۍ کە بە زۋانی (گۆرانی) قسېکەرا کېنۍ؟ چکۊ مژېۋا و نامیشا چېشەنە؟ ئەی ئا خەڵكۍ کە بە " زۋانی ماچویی" قسېکەرا کېنۍ؟ چکۊ مژیۋا و نامېشا چېشەنە ؟

ئەگەر مەبەست چە "گۆرانی" و "ماچو"ی زۋانی ھۆرامین، دەی زۋانو ھۆرامەکا (ھۆرامی) نامۊ وېش ھەنە و ھەر پېسەو زۋانەکا تەرو دنیای چە نامۊ خەڵکەکەی (ھۆرام/ھۆرامەکۍ) گیریێنۆ و سەرزەمینېۋ کە چنەش مژیۋا نامېش (ھۆرامان)ـەن.

ئەگەر بېجگە ھۆرامییەکا یان زۋانی ھۆرامی خەڵکانۍ تەری و زۋانی تەرۍ ھەنۍ، کە گنا خانەو "گۆرانی" و "ماچو"، کامېنۍ و چکۊنۍ؟ **

ئەگەر خەڵکۍ و زۋانۍ تەرۍ نییەنۍ و تەنیا مەبەست زۋانی ھۆرامین، ئیتر چ نیازمەندییۋ پەی فاڕاو نامۊ زۋانەکەی ھەن؟

دماجار، ئۊمیدوارەنا ئایەندەنە ئا کۆنفرانسۍ کە چە بارەو ناوچەو (ھۆرامان)ی بەرپاکریا، چی گرفتە مێژووییە لاکەراۋە، تاکو چینەیە زیاتەر ڕانەدریۊ، کە ۋییەردە و شناس و پېکئامای کۊمەڵایەتیما شېۋیۊ !

--------------------------------------------------
*
لینکو فیربیەی زۋانی ئێسپێرانتۆ http://www.esperanto.org

*** چېگەنە من وېم چە درېژەدای بە بابەتەکەی و مشتومڕکەردەی ئانەیە لادان؛ ئایا (گۆرانی) خانەۋادېۋی زۋانیی بۊ، ئایا (زازایی/زازاکی) گنۊ بەرو ئا خانەۋادەیە یان دلېش، ئەی زۋانی (پەھلو) گنۊ کۊگەو ئا خانەۋادەیە؟

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌