یانه‌ رؤچنه گۆره‌ و گم نام

گۆره‌ و گم نام

گۆره‌ و گم نام

شېعره‌و ئاترانی باسو هجومو عه‌ه‌ربی په‌ی کوردستانی جه‌ سه‌رده‌مه‌ ۉه‌رینه‌کا ئیسلامیه‌نه‌ که‌رؤ. ئی شېعرې هه‌رپېسه‌یچ هه‌سه‌می و گرد لایه‌نی وېش و ده‌سه‌ڵاتو شاعېره‌که‌یش مرمانؤ.

مدؤ ده‌سۆ که‌ ئا شاعېره‌ دلې ئێره‌که‌یه‌نه‌ بیه‌ن و هاۉارېش هاۉارې ئینسانی ده‌رون سؤته‌یه‌نې. به‌ڵام ئینې گرد زه‌مانېۉ خاسته‌ر به‌ر گنا که‌ یؤ جه‌ تارېخه‌نه‌ گېڵؤ و تان و پؤ ئا کاره‌ساتا‌ بېؤوۉه‌. .،. جا با پی بؤنۆ سه‌ردایېۉو تارېخو کورد و کوردستانو  ئایه‌توالله‌ مه‌رؤوخی کوردستانی که‌رمی.

ئایه‌تولله‌ مه‌ردؤخ، هه‌ر پاسه‌ که‌ جه‌ نامه‌کېشه‌نه‌ پېدان ئایه‌توڵڵا بیه‌ن و پله‌ی به‌رزی مه‌زهه‌بیش بیه‌‌ن. مه‌ردؤخ جه‌ ئېرانه‌نه‌ هه‌ر جه‌ سه‌رده‌مو ڕه‌زاشای پالهۉؤیۆ دؤسایه‌تیش چه‌نی ئا ڕژیمیه‌ بیه‌ن و ئانه‌یچه‌ ده‌ره‌تان په‌ی که‌رده‌نۆ تا جه‌ ئېرانه‌نه‌ بتاۉؤ ده‌سیاۉاییش به‌ گرد ئاسارېۉی نۉیسیای ؤون و تازه‌ی بې. جیا چینیشا وېش جه‌ باری علمیۆ و به‌ تایبه‌ت علومی مه‌زهه‌بیۆ ئه‌شناسیا بیه‌ن و جه‌ فره‌و یاگاۉه‌ ڕوه‌ش کریێنه‌نه‌ و مېمانېش بیېنې. ئینې گرد ده‌ره‌تانو ئانه‌یشا وه‌ش که‌رده‌ن تا ماؤوسا مه‌ردؤخ پېسه‌ یؤ جه‌ تارېخ نۉیسه‌ هه‌ره‌ به‌رزه‌کا ئېرانی و کوردستانی بتاۉؤ بێنه‌ مېدان و ېی برمانؤ.

مامؤسا مه‌ردؤخ جه‌ لاپه‌ڕه‌و 50 تاریخو کورد و کوردستانیه‌نه‌، سه‌رو زه‌رده‌شتی بیه‌ی مه‌ردمو کوردستانو ئا وه‌ختی ئاماژه‌ به‌ شیعره‌و ئاترانی که‌رؤ و ماچؤ" چی دمایچۆ پارچه‌ پؤسېۉ به‌ خه‌تی پاله‌ۉی کۆته‌ن ده‌س که‌ دلېشه‌نه‌ چند شېعرېۉه‌ سه‌رو شېۉه‌و شیۉه‌نی و ئهۉؤه‌لۉؤنای ۉؤیسیێنې. ئا شېعرېچه‌ باس که‌را که‌ کورد جه‌ سه‌رده‌مو ئامای ئیسلامی په‌ی کوردستانی ئایینی زه‌رده‌شتیشا بیه‌ن و هؤرمزشا په‌رسان. دلې ئا شېعرانه‌ باسو هجومو عه‌ره‌بی په‌ی سه‌رو خاکو کوردستانی کریان. که‌ ده‌گێ و ده‌گێستانی(قه‌سه‌بی)ش تا لا شاره‌زوری ۉېرانی که‌ردېنې. ئا شېعرې پی جوره‌نې:

هؤرمزگان ڕمان ئاتران کوژان

وېشان شارده‌ؤه‌ گۆره‌ گۆره‌کان

زورکار ئه‌ره‌ب کردنه‌ خاپور

گنای پاڵه‌ هه‌تا شاره‌زور*

شنو که‌نیکان وه‌ دیل بشینا

مېرد ئازا تلی ژ ڕوی هویینا

ڕه‌وشت زه‌ردشتره‌ مانه‌وه‌ بې که‌س

بزیکا نیکا هؤرمز وه‌ هویچ که‌س"

ئینه‌ ئیشارېوو مامؤسا مه‌ردؤخی بې پا شېعرې و په‌ی ئه‌رمانای زه‌رده‌شتی بیه‌ی مه‌ردمو ئا وه‌ختو کوردستانی. ئیسه‌ بابزانمې ئایه‌توللا مه‌ردؤخی کوردستانی سه‌رو ئا روه‌دا و به‌ سه‌ر ئامایا، ئاماژې تاریخیېش چېشېنې و چه‌نیه‌نې.

ئایه‌توڵڵا مه‌ردؤخ یاگېۉته‌ره‌نه‌ و به‌ ؤونېۉته‌رۆ باسو ئا هجومیه‌ مارؤ و پېسه‌ ماچؤ"‌ تارېخېنه‌ ئامان که‌ وه‌ختېۉ له‌شکرو ئه‌سکه‌نده‌ر کوڕو فه‌یله‌قوسی رؤمی میاۉؤ دۆروبه‌رو( شاره‌زور)ی، ‌نزیک به‌ یه‌رې و نیم قه‌ڕنې ۉه‌ڵې زایینی، مه‌ردمی به‌ ئایینو بت په‌رسای مه‌جبور که‌رؤ. وه‌ر ئاۉاو( کوردستانو ئه‌رده‌ڵانی) که‌ جه‌ دۉې لێۉه‌ بینیان به‌ خاکو( شاره‌زور)یۆ بت په‌ره‌سی گېرانه‌ سه‌ر. به‌ڵام مه‌ردمو وه‌راسان و نسارو( کوردسانو ئه‌رده‌ڵانی)، به‌ گردی سه‌رو ئایینو مه‌جوسیه‌تی و ئێر په‌رسای وېشا مه‌ناۉه‌ و فاڕیایېۉ جه‌ ئایینشانه‌ ڕوه‌ مه‌دؤ. به‌ڵام لا نشوری ماۉېۉ با به‌ بت په‌رسې و چامای جه‌ ئاخرووقه‌ڕنه‌و په‌نجی زایینیۆ ملا سه‌رو ئایینو مه‌سیحیه‌تی(تاریخو کلیساو قه‌دیمی لاپه‌ڕه‌و 300).

وه‌لې ئانده‌ش مه‌شو په‌نه‌ که‌ به‌ ته‌لاش و کوششو سپادارو ئېرانی که‌ (پاۉ)ش نامې بیه‌ن، هه‌م گېڵاۉه‌ په‌ی ئایینو مه‌جوسیه‌تی. هه‌ر چی ڕاسانه‌ ئامان، که‌ جه‌ زه‌مانو خه‌لافه‌تو خه‌لیفه‌ی دوه‌میه‌نه‌(،(عمر فاروق) که‌ ئېراق گیریؤ، یاگې نیشته‌و (یه‌زگرد) پادشاو ئېرانی لېژه‌ بؤ و جه‌ ( مه‌داین)ۆ ڕاسپارو ئېراقو عه‌جه‌می بؤ. که‌ میاۉؤ لا کرماشانی سپادارو ئه‌رته‌شه‌که‌و وېش به‌ نامی  پاۉ ی( کوڕو شاپوری، کوڕو کیوس‌ی، براو ئه‌نۆشیرۉانی‌عادڵی، کوڕو قوبادی شاریارو ئېرانی). چه‌نی دۉې هه‌زار سوارا و بڕېۉ که‌لوپه‌لی ڕه‌ۉانه‌و لا شاره‌زوری که‌ؤو. تا کورده‌کا ئاگه‌یه‌ داۉه‌ت به‌ یاردی دای شاو ئېرانی که‌رؤ. کورده‌کی داۉه‌تو سپادارو ئېرانی په‌زیرێ با و به‌  تفاق و که‌لوپه‌لی جه‌نگیۆ ئامادی جمای با. که‌ ناکامېۉه‌نه‌ هه‌ۉاڵو لۉای یه‌زگردی په‌ی خوراسانی گنؤره‌..،. پاۉ به‌ ئه‌ژنیه‌ی ئا هه‌ۉاڵیه‌ نگه‌ران بؤ و به‌ ناچار نامېۉ، پی ده‌قه‌ په‌ی کورده‌کا شاره‌زوری  منۉیسؤ:

کو‌رته‌و نامه‌که‌و پاۉی ـ

"چون شه‌هریارو ئېرانی به‌ په‌شت گه‌رمی دؤسی خاقانو چینی و چاکری مه‌رزبانو خوراسانی(ماهوی سوری) ڕاسپارو خاۉه‌ر زه‌مینی بیه‌ن، ئیسه‌ شمه‌ جه‌ یاگې وېتانه‌ ئارام مه‌ندې تا شاریارو ئېرانی چا سامانۆ روه‌و ئېگه‌ گېڵؤۉه‌، که‌ ئاوه‌خت شمه‌ جه‌ ده‌سوری شاریاری ئاگادارې که‌روۆ( پاۉ شاپورزاد)"

بؤنه‌و کؤتا نۉیسیۆ جه‌ ئاۉرده‌ی گردو نامه‌که‌ی وېم لادا.

دماو کیاسته‌ی نامه‌که‌ی، پاۉ مه‌نزڵېۉ جه‌ که‌نارو سیرۉانیۆ گېڵؤۉه‌ دما و لا ده‌گێۉې گۆرینه‌ و دلی جه‌نگه‌ڵیه‌نه‌ خێمه‌ و خه‌رگا هؤر مدؤ. مه‌ردمو ده‌گاکې ده‌سورو مېمانداری به‌ ته‌مامی به‌ یاگې مارا و پاۉیچ چی په‌زیراییه‌ که‌ڵک هه‌ر گېرؤ  و ئادیشا داۉه‌ت به‌ په‌شتیۉانی جه‌ شاو ئېرانی و ته‌رکو مه‌سیحیه‌تی و دوباره‌ په‌زیرشو ئایینو زه‌رده‌شتی که‌رؤ. په‌یشا ئاته‌شکه‌ده‌ وه‌ش که‌رؤ و  سه‌رو که‌شېۉیچۆ نیایشگێۉشا په‌ی بینا که‌رؤ. که‌ ئیسه‌ ئا که‌شیه‌ (ئاته‌شگا) ماچا و ده‌گاکېچشا به‌ یادگار چادیۆ (پاۉه‌) نامې نیێنه‌ که‌ عه‌ره‌ب (فاوج)ش ماچو.

پاو شؤنه‌و دۉې مانگا نیشته‌ی جه‌ پاۉه‌نه‌ جه‌ ڕاو هه‌مه‌دانیۆ ڕاسپارو ئه‌سفه‌هان(اصفهان)ی بؤ و گرد یاگېۉه‌نه‌ مه‌ردمی به‌ په‌شتیۉانی جه‌ شاو ئېرانی و هه‌سه‌م که‌رده‌ی ئایینو زه‌رده‌شتی و کینه‌ جه‌ خو و ڕه‌وشت و عه‌ره‌بی داۉه‌ت که‌رؤ. ئه‌سفه‌هانه‌نه‌ به‌ حزورو یه‌زگردی میاۉؤ و جه‌ مسافره‌ت په‌ی خوراسانی مه‌نعه‌ش که‌رؤ. به‌ڵام نه‌زه‌ر پانه‌یه‌ که‌ به‌ینو پاۉی و ماهوی سوری گول بیه‌ن، یه‌زگرد قسه‌کا پاۉی به‌ غه‌ره‌ز منیؤره‌.،.

ئانده‌ مه‌به‌رؤ که‌ ده‌نگوباسو ده‌سه‌ڵاتو ئیسلامی جه‌ خوزستان ، کوردستان و ئېراقو عه‌جه‌مه‌نه‌ گنؤ سه‌رو زۉانا. یه‌زگرد ئیتر تاقه‌تو مه‌نه‌یش جه‌ ئه‌سفه‌هانه‌نه‌ مه‌مه‌نؤ و ڕاسپارو خوراسانی بؤ. پاۉ جه‌ هامڕایی سوارا شای سه‌رپېچی که‌رؤ و ڕوه‌ منیؤ مازنده‌رانی، که‌ زېدی ئه‌سڵیش بیه‌ن و چاگه‌ شؤعاره‌و هیربه‌دی( رابه‌ری مه‌زهه‌بی) گیرؤنه‌ ۉه‌ر. جا به‌ جؤرېۉ که‌ جه‌ ‌ تارېخا ئېرانی و شانامه‌نه‌ ئامان، یه‌زگرد جه‌ خوراسانه‌نه‌ کوشیؤ و کشوه‌ر بې سه‌ر و سه‌رپه‌ره‌س گنؤ.

جه‌ ساڵه‌و 18 کوچیه‌نه‌ سپاو عه‌ره‌بی به‌ ده‌سورو خه‌لیفه‌ی دوه‌می و به‌ فه‌رمانده‌یی ئیمام حه‌سه‌ن‌ی، عبدڵڵا بن عومه‌ری و ئه‌بی عوبه‌یده‌ی ئه‌نساری و چند که‌سېۉته‌ر جه‌ سه‌ردارا ئیسلامی ڕوه‌ منیؤ ئېرانی و جه‌ ئېراقو عه‌ره‌بی ۉیه‌را. جه‌ دۆروبه‌رو کرماشانیه‌نه‌ ئیمام حه‌سه‌ن، خزیفه‌ یه‌مانی و قثم بن عه‌باس بن عه‌بدلالمطلب به‌ له‌شکرېۉی چند هه‌زار سوار و پیادۆ گنا ڕاو گرته‌ی هه‌مه‌دان‌ی و ره‌ی و مازنده‌رانی.

عبداڵڵاو بن عمری و ئه‌بو عوبه‌یده‌ی ئه‌نساریچ  به‌ په‌نج هه‌زار سوارېۉه‌ ڕوه‌ منیا شاره‌زوری. شه‌ۉېۉه‌  سیرۉانه‌نه‌ پڕاۉه و ساعبه‌که‌ش ۉه‌راۉه‌رو سپاو کورداۉه‌ که‌ ئامادې کارزاری بیېنی قامه‌ت  مرمانا. جه‌ هېرشی یه‌که‌مه‌نه‌ ئه‌بو عوبه‌یده‌ی ئه‌نسار کوشیؤ. جه‌ هېرشی دوه‌م و یه‌ره‌مه‌نه‌، که‌ جه‌نگ یه‌رې رۉې درېژه‌ش بیه‌ن، له‌شکرو ئیسلامی سه‌ر گنؤ و که‌شو ده‌شتی جه‌ ونه‌و کوردا ڕه‌نگینې که‌رؤ. ده‌گێ و ده‌گێستانی(قصبه‌)))،) ۉېرانی که‌رؤ و ئاته‌شکه‌ده‌کا کوشنؤۉه‌. و ژه‌ن و کناچه‌ ئه‌سیر که‌رؤ و که‌لوپه‌ل و حه‌یوان به‌ تاڵان به‌رؤ. باقی مه‌ردمی به‌ ئاۉرده‌ی ئیمانی ئه‌مان مدریا. لاشه‌و ئه‌بو عوبه‌یده‌ی جه‌ دامانو که‌شېۉی جه‌ که‌نارو شاره‌زوریه‌نه‌ ئه‌سپه‌رده‌ کریؤ، که‌ ئیسه‌ به‌ ئا یاگی ئه‌با عوبه‌یده‌( (عه‌بابه‌یلی) ماچا. عه‌بداڵڵاو عومه‌ری چند مانگېۉ چا یاگانه‌ مه‌نؤۉه‌ و جه‌ یاگې ئاته‌شگاکانه‌ مزگیې و عیباده‌تگێ ئیسلامیې وه‌شی که‌رؤ و ده‌سوراتې ئیسلامیې چا مه‌نته‌قه‌نه‌ ته‌بلېغ که‌رؤ و تالیم مدؤ. چامای ڕوه‌ منیؤ پاۉه‌ی. ئاگه‌یچه‌ هه‌م قه‌تڵ‌عام که‌رؤ و چایچ هه‌رچی ژه‌ن و کناچه‌ و زاڕؤڵه‌ بؤ، بؤ به‌ نه‌سیبو له‌شکرو ئیسلامی...." *

 

سیامه‌ند هۆرامی

2010-09-11

 

* پاله‌، شاریؤا جه‌ ئوستانه‌و ئیلامی.

* تاریخوو کوردی و کوردستانی(تالیف آیت الله‌ شیخ محمد مردوخ کردستانی) لاپه‌ڕه‌کا 120تا 123  ‌

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 

Last Updated (Wednesday, 12 March 2014 00:58)