ئازهری، ئهڵقی گم بیی بهینوو هۆرامی و زازای

جه ؤهرینهو(پیشهکی) دیؤانهکهو بیسارانیهنه، که ریزدار کاک ئهنوهری سوڵتانی زامهتوو ئهؤهنؤیسهی و بهچاپ یاؤنایش کیشتهن،  کاک ئهنوهر مارو" ئۆ ئانهیه مشو بهینوو هۆرامی و زازاکیهنه  ئازهری پیسه لینکیؤی بیه بو و فۆتیا بو"

ئینهم ؤیربهرهنه بی و ماؤیؤ چێؤهڵیچ برادهریؤی ئادرهسوو سایتوو کهسرهؤیش پهی کیاستا و ؤاچی" ئا سایته بڕیؤ چیؤیش چهنهنی بهش تهماشهشا کهری".

کهسرهؤی یو جه تاریخ زانا و تاریخ نؤیسا ئیرانیا. ویش جه بنهرهتهنه خهڵکوو ئازهربایجانیا و به زؤانهکا ترکی و فارسی و عهرهبی ئاشنان.

کهسرهؤی ههر پاسه که سایتهکهنه ئامان، جه کهند و کاؤیؤهنه بهرش ؤزو که زؤانی ئازهری ئانه نیا که ئارو جه ئازهربایجانهنه زؤانی دهسهڵات دارا. بهڵکوو ئا زؤانه زؤانیؤتهر بیهن و ئی زؤانه که ئارو جه ئازهربایجانهنه قسیش پهنه کریا و زؤانی دهسهڵات دارا، زؤانی ترکیا و هیچ پیؤهنییؤش چهنی زؤانی ئازهری نیا.

کهسرهؤی به پهشت بهسهی به تیکسته کونا بهر ؤزو که ئی زؤانه ترکیه چهنی ترکا ئامان و چاگه یاگه پێش وهشی کهردینی و زؤانه ئازهری و بوومیهکهش تا نا فۆتنان و تانا ؤستهنۆ لا.

ترکیچ پهی ئانهیه ویشا و زمانهکهیشا به بوومی بدا قهڵهم، ویشا به ئازهری و ئازهربایجانی نامزهد کهردهن و نامی زؤانی ئازهریچشا بڕیینه ملوو زؤانهکهیشاره. گردوو ئا باسا سهروو ئامای ترکا و بهردهی نامی ئازهری به وردی جه سایتهکهو کهسرهؤیهنه ئامان. ( سایتهکهو کهسرهوی)

منیچ پیسه کابرێؤی هۆرامی زؤانی وهختیؤ ئا مهتڵهبا، که کهسرهؤی به نامی زؤانی ئازهریۆ جه کتیبه کونه ئیرانیهکانه ئیستینێ و ئاردینی، موانوۆ تا دهرسهدیؤی نزیک به گردوو ئا زؤانیه ههر به زؤانوو ویم مزانوو. پی بونۆ بریؤ چا مهتڵهبا بازوانی کهروۆ تا بیاؤنو که ئا پهی لؤای کاک ئهنوهریه دروسا و ئینا یاگینه. کهسرهؤی و ئا کهسی که ئاد سهروو ئی ههرمانی چهنیشا کۆتهنهنه پیؤهن، تا ڕادیؤی فره ماناو ؤاتهکاشا بهرئاردهن. بهڵام جه بریؤ یاگینه بازیؤ مهتڵهبیشا پهی ساخی نهبیینێ.

جه سایتهکهو کهسرهؤیهنه گاههن مهتڵهبهکی به دؤی شیؤی ئامێنی، یهکهم به نهقڵ جه کتیبیؤی چاپ کریای و گاههنیچ به نهقڵ جه دهسخهتیؤی. نهقڵ جه دهسخهتهکهی جه پاوهرهقی مهتڵهبهکانه ئامان. جا من چینه تهلاش کهروو تا ئا یاگی که مهتڵهبهکی جه دهسخهتهکهنه ئامێ با جه دهسخهتهکهی کهڵک هور گیروو.

ؤهڵی ئانهیهنه مهتڵهبهکا باروو به ئهؤیستش مزانوو پهنجه کیشوو پهی ئانهیه که فارسی زانی و فارسی نؤیسهکی بونهو ئانهیۆ که کهمتهر ئاشنێ به زؤانه کوردیهکانی، جه ئهؤه ؤهنهیشانه بی گرفتی نیهنی و فرهجارا کهلیمهکا تیکهڵی کهرا.

کهسرهؤی جه بهشوو نموونه پژگیایانه ئاردهنش:

1ـ حمدالله مستوفی جه نزهت القلوب هنه جه قسه کهردهی سهروو شاروو ئورومیهی#1 ماچو" میؤیش ههنگووری خلوقیه و مرؤی پیغهمهریی و ههڵوی زهردیش ههر فره خاسینی پا بونۆ تبارزه(تۆریزیی) ئهگهر زهریفیؤه به جلی ناسازیؤه ؤینا ماچا" انگور خلوقی بچه در سبد اندرین( ئهنگوور خلوقی بچه در سبد ئهندهرین).

به پهی لؤای من نزیک به هۆرامیانهی ئاروییش کهرو به( ئهنگوور خلوقی پچی در سهؤه ئهندهرین). تهمام هۆرامیانهی ئاروییش کهرو به(ههنگووری خلوقیه چی ئینا سهؤهنه؟)

2ـ ابن بزاز جه صفوه الصفا دلی داستانیؤیهنه پیسه منؤیسو"شیخ صدرالدین خلدالله برکته فهرماؤو" جه شیخ(شیخ صفی الدینی تاتهش)ی پهرسام، وهختیؤ یاؤای به حهزرهتوو شیخ زایدی جه دلۆ خهبهرت بی. شیخ قدسسره به زؤانی ئهردهبیلی  فهرماؤاش: کار بمانده کار تمام بری".

کهسرهؤی ئی مهتڵهبشه به تهمامی پهی ساق نه بیهنۆ و ماچو پهیش ههن که به لههجهو ئهردهبیڵی بو. به داخۆ داستانیؤ که ئاد ماروش نیا دهسۆ تا یو بتاؤوو چاگۆ شیؤیؤ بهر بارو. بهڵام به سهرنجدای پانهیه که ئینا دهسۆ کریو پاسنه بو: (یانی کاری مهنهبیش تا کار تهمایو).به جوریؤتهر (ههرمانی مهنه بیش ههرمانه تهمامیو).

3ـ ههم ابن بزاز منؤیسو"ادام الله برکته(صدرالدین) ؤاتش جاریؤشا شیخ چی یاگینه که ئیسه مهرقهدی پاکا نیشته بیره و به کهلیماتی دڵپهزیریؤه خهریک بی و جهمیؤ جه حزوورشهنه وهش نیشتی بینیره و مهجلسی روحانی گهرم بی، ناگا علیشا جوشکابی که یو جه گۆره  دنیادارا فهرزهندا زهمانی بی زیانه. پادشا ابو سعید تاتهش ؤاچی و شیخیچ ریز پهی نیاره و هورسۆ. علیشا که ئاما دلی گوستاخوار باوشیش ئارده شیخیۆر و ؤاتش حازر به، به زؤانی تۆریزی ( گو حریفرژاته) یانی قسی به ئهندازه کهره حهریفت ئامان. چی ؤاتهنه دهسش ماڵا شانهو شیخیهره و شیخ غیرتش جما"

کهسرهؤی ماچو" ئانه نموونیؤ جه زؤانی ئهرده بیلی بی و ئینهیچه نموونیؤ جه زؤانی تۆریزیا. خاڵیؤه که ئینا چی جملینه ئانینه که جیای تای دوهم کهسی( یا شنهؤهندهی) را ئاؤریان. ڕوشنتهر ؤاچوو: جیای حریفت{ حریفر} ؤاچیان و ئیمه جه دؤه بهیتیهکا شیخ صفیچهنه چی نموونا ؤینمی. دالشا به را فاڕا بیهن، گوایا بڕیؤ یاگیچهنه تایچ فاڕیا بیهن و ئینهیچه بونهو  نزیکییؤیۆههن که بهینوو دال و تایهنه پیدا بو.{ژاته}به ماناو ئامای، ماناش جه زؤانیتهرهنه سوراخ مهکهرمی بیجگه جه کوردیهنه که به یاگی {هاتن}ی ماچیو".

لا منۆ ئینه فره جه ؤاتهی (گو حهریفژ هاته)ی کرماجیۆ نزیکا. ؤاچه حهریفش ئامان.

4ـ ههم ئاد ماچو"مۆلانا محیالدینی ؤات: رؤیؤ جهماعهتوو الارقیانی پهی لا شیخی ئینی. چا بهینهنه پیره نۆشیرؤان دلی راؤ جهماعهتوو الارقیانه ماچو: ئیساڵ زاامهتی فرهم کیشتهن پهی نان ئهسای و محمود الارقی ؤات که جه دهگاو الارقی هورزمی و ملمی پهی عهرضسانی که دهگێؤهنه پاڵوو کو سهبهلانی#2. چوون به خزمهتوو شیخی قدس سره یاؤێ، روهش کهردهنه پیره نهوشیروانی و ؤاتش: پیره نهوشیرؤان حق تعالای سی ساڵی نانش دا شوکورما نهکهرد. یهک ساڵ کهممتهرش دا شکات کهرمی. ئیجا ڕوهش کهردهنه مهحموودی و ؤاتش{شروه مر زوان بمر زخود(بی). ههرچی ئادؤهیه رانه ؤیر چۆ کهرده بیؤه ؤاتش"

کهسرهؤی ماچو"چی جملینه تهنیا کهلیمی{شروه}ی نا ڕوشنهنه و گاههن به ماناو شکو و ئهرجمهندی بو. به ههرحاڵ ئجو جمڵهکی جیای مهسهلی به کار بریێنه".

ئهری و منیچ ئجوم به یاگی مهسهلی بهکار بریێنه و به زهندهو من مهشێ  پیسه نؤیسیێ بیێ ( شرؤه مهر زؤان به مهرز خو بی). شرؤه هۆرامانهنه به مریچڵیؤی سهر باڵ کهؤی سینه زهردی خاڵداری ماچا. خاڵیش ههر پیسهنی خاڵا مریچڵه پاساریی و بهڵام خاڵی شرؤهی وهشڕهنگتهرینی. شرؤه دلی مڵکانه مژیؤوو و ههمیشهیچ دهنگیش مهیا. یا وهششا و دهنگش ؤهر دان و به ئاؤازه موانای موانو و یا جه چیؤیؤی ناڕازیا و شیڕیش مهیا.

مهسهلهکی کریو پاسه بو که ئا پیێ که ئانا چا ڕانه قسیشا کهردینی ههر پیسه شرؤهی قسیشا کهردینی و کونتروڵشا سهروو قساشاؤه نهبیهن  و مهرزشا نهشناسان.

نموونی پیؤهسی:

ئهمما نموونی پیؤهسی ئهؤهڵ چند دؤه بهیتییؤ که چیگه و چاگه کۆتینی دهس نگارش کهرمی و چامایچ دؤه بهیتیهکا شیخ سهفیهدینی به جیا مارمی.

1_ ابن بزاز منؤیسو: حاجی عهلی دهموو تاتهیش پیره نهجیبیۆ گیڵنیؤه و ؤاچی تاتهیم ؤات" جاریؤشا مۆلانا شمسالدین برنیقی جه خاترهنه دهغدهغهو نفاقیش چهنی شیخی قدسسرهی پهی وهش بی و ناکامیؤهنه نهوهشییؤی دهماغیش پیچیا پوری و سهرهش جه سهرعیۆ بهر شی و خهلهل کۆتهنه دهماغش. دهگاؤه ئاما پهی یانهو ئیمه. ئهؤهلاڵیای و زاریش دهس پهنه کهرد:( که پهی رهزاو خودای من مزانوو که ئی زامهت و خهلهلوو دهماغیه، جه خیرهتوو شیخیۆ یاؤانم لا). من هورسانی و لؤانی خزمهتوو شیخی و وهزع و حاڵهکهم پهی باس کهرد. شیخی فهرماؤاش: (من گوشیؤههنه منیشوهره و تو لؤه بارهش). ئامانی و هورم گرت و بهردم خزمهتوو شیخی. ڕانه چهمش کۆت به زاڕوڵا که خهریکی کهی کهردهی بینی. ؤهروو نارهحهتی دهماغی دژمانی دی به زاڕوڵا. وهختیؤ یاؤایمی لا شیخی، شیخ گوشه قهدیمیهکهنه نیشته بیره. مۆلانای سهرهش ڕووتش کهرد و دهسوو شیخیش ماچ کهرد و نیشتهره و شیخی ئی شیعریشه واناؤه: "

هر که مالایون بدوس اکیری هارواسان برور او ریری

من چو مالایوان زره بارو خونیم زانیرو کوروراویزاکیری

مۆلانا شمسالدینی ئهژنیش و دووباره هورسۆ و ئاماو سهرهش ؤسهنه ؤهرهوو پهیا شیخی و یهکهۆ ئا نهوهشیشه مل کۆت"

کهسهرؤی ماچو" ئهگهر ئی دؤه بهیتیی هنهو شیخی ویچش نهبو، بیجگه به زاؤانی ئازهری نیهنه. بهڵام نهیاؤایمینه مانێش. بیجگه چانهیه که (بالایوان) یا (مالایوان) که جه خودوو داستانهکهیهنه پیسه دیؤانا بهر گنو. ئهگهر (با) یا (ما) جه ریشهو کهلیمهکی نهبو (لایو) کریو ههمان کهلیمی (لیوه)ی بو که جه شووشتهری و بهختیاریهنه با ماناو دیؤانهی و جه ئازهربایجانهنه به ماناو ئهرهمهندهی و ناشایستی به کار مێ.

من که جه دهسخهتهکهی ئیسیفادهم کهردهن ئجوم ماناو شیعرهکی کهرو پانهیه( یو ئهر بهڵهد ؤان کهرو به دوس، متاؤو ڕا بهر کهرو و ئهندا ڕاش پهی بهر مهکریو).

کریو پیسهیچه بو: ههرکه بهڵهدؤان بدوس ئهکهری ههر وه ئاسان بهرو را ئهو ریری

من چو مالایوان زره بارو خو نمهزانی رو کورو را ویزا کهری

پی مانا: ههرکهس بهڵهدؤان به دوس کهرو ههر بهئاسان را بهرو راره

من چوون مالایوانوو زره باری خو نمهزانوو روهو کوره را ویزه کهروو

2_ ههم ابن بزاز منؤیسو: پیره عبدالکریم خڵخاڵی جه تاتهو ویشۆ که به چهنگی مهشوور بی گیڵناشۆ که تاتهیش ؤاتهن "جاریؤشا چهنی مۆلانا محمد اسماعیلان خطیب خلخالی لؤایمی پهی لا حهزرهتوو شیخی. من رانه ئی دؤه بهیتییمه واناؤه:

ههرکه ئهورامنه بنام بخواند شهؤهد رو بهستهداری کامروبهند

کاریا میرسی جه نامه داران خوداوهند بهنده بی و بهنده خوداوهند

خهتیب محهمهدی ؤات ئیئی مانا ڕهؤا نیهنه و مهکریو ؤاچیش. چوون یاؤایمی لا حهزرهتوو شیخی و نیشتیمیره ئهؤهڵین قسی که کهردهش، فهرماؤاش پیره چهنگی وهختوو ئامای چهنیت واناؤه، خوداوهند بهنده بی و بهنده خوداوهند؟. ههر ئینهمه ئهژنهوی سهرهم سڕ مهن و خهتیب محهمهدییچ نهعرهتیؤش پیکا و سهروو ویش لؤا....".

کهسرهؤی منؤیسو: چی دؤه بهیتیینه تهنیا لنگهی دمایین ماناش روشنهنه. جه کهلیما ئۆ یهره لنگهکهیچ (شهو و ڕو) شهو و رون. جه برهانهنه منؤیسیو: اورامهن" نۆعیؤ جه گورانی ؤاتهی و قسه کهردهیا که تایبهتوو فارسیان و شیعریش به زؤانی پههلهؤیهنی". ئهگهر "اورامهنه" جه لنگهی یهکهمهنه یهک کهلیمی بو کریو ؤاچی که پا مانێنه.

ئهڵبهت کهسرهؤی شیعرهو چاپهکهیش ئاردینه ئهندا جه دهسخهتهکهنه پی جوره ئامێنه:

هرکه اورامنه بنام بخواند شود رو بسته داری کامروبند

کار یا میرسی جهنامه داران خداوند بنده بی بنده خداوند

شیعرهو دهسخهتهکهی کریو پی مانا بو: ههرکهس ئهورامهنه به نامی بوانو رو بهسهداری کامرهؤا بو

کاریؤ میاؤو جه نام(نامه) دارا خوداوهند بهنده بو و بهنده خوداوهند

3_ ههم ئاد منؤیسو: خواجه ئاغه ماچو بانویؤهی تاک چهمه بی، طالبهش نامی بی، ههرمانهو باخهبانی کهری. رؤیؤ ئێروو شۆقیش زؤانه کیشو و گنونو ؤیرش که شیخ یادیؤم مهکهرو. زؤان کهروؤه و ئی پالهؤیی منیوره:

دیره کین سر بسودای تو کیجی دیره کین چشم خونین ار سه ریجی

دیره کین سر باستان تو دارم تو نواجی که این وربجت(؟) چو کیجی

شونهو ئانهیهر کورهکهش ئاما و بازیؤ سۆزی و تهڕهش ئاؤرد پهی خانهقای. شیخ قدس سره فهرماؤاش ؤاچه به ئهدێت که گهرهکشا ئیمه یادش کهرمی، ئاده تهڕه و سۆزی بی وهزنه ؤرهشو من چینیش یاد کهروو"

کهسرهؤی ماچو: به کیاسهی سۆزهی و تهڕهیهنه بهر گنو که ئی خانمه دهرویشی جه ئهردهبیلهنه و یا جه دۆروو بهرشهنه خهریکهو باخهؤانی بیینه، ئی دؤه بهیتیی چ هنهو ویش بو چ هنهو یوتهری بیجگه به زؤانی ئازهری به زؤانیؤتهر نیهنه. ئهمما ماناو دؤه بهیتیهکی: جه یهره لنگهو ئهؤهڵیهنه تهنیا کهلیمی(دیره) ی نا روشنهنهو ئیمه ئهگهر ئانی بنیهیمی لاؤه ماناشا ئینینه:" که ئی سهره به سهوداو توؤه گیجا" و " که ئی چهمه ههرسی ونینی مجو" و " سهرهم ئینا سهروو ئاسانهو توؤه". " اسر" به وهزنهو " اسب" ی جه کوردیهنه، و " ارس" یچ جه شووشتهریهنه به ماناو ههرسهو چهمانه. جه لنگهی چوارهمیچهنه تهنیا کهلیمی" چو کیجی" ناڕوشنهنه. پی مانێ که " چو" جه ئازهریهنه به ماناو " پهی"ین وهلی چینه ماناش ناڕوشنهنه. چی لنگهیچهنه ئهگهر ئینی ؤزمێ لا ماناو ئهؤه مهنهکهی ئینینه" ویت مهؤاچی که بهدبهختی...". ، واجیدهن" به مانو ؤاتهیا و جه دؤه بهیتیهکا شیخ صفی و یاگتهریچهنه ؤینمیش. " وربخت" فاریاو "بهدبهخت"یا.

من ئجوم ئی تاکه دؤه بهیتیی گرد چیؤیؤی بروؤه که ئی زؤانه ههر هۆرامیانهن. من چێچ شیعرهو دهسنؤیسهکهی ماروو:

دیره کین سر بسودای تو کیجی دیره کین چشم خونین ار سه ریجی

دیره کین سر باستان تو دارم تو نواجی که این وربجت(؟) چو کیجی

که کهرو به:

دیرهکین سهر به سهودای تو گیجی دیرهکین چشم خوونین ههرسه ریجی

دیرهکین سهر بئاستان تو دارم تو نهواجی کین وهرپاچهت( وهر پهچهت) چی کیجی

هۆرامیانهی ئاروییش کهرو به:

دیرهکین سهر به سهودای تو گیجی دیرهکین چهشم هوونین ئهرسه ریجی

دیرهکین سهر به ئاستان تو داروو تو نهؤاچی کین؟ ؤهرپهچهت{ ؤهروو پهچهی یاگی (حهیوانی وردی) یا ؤهروو پاچهی(ؤهروو پهیا)} چی کیجی( چی کووجیینه_ کوڵان).

سیامهند هۆرامی

20091025

#1_ اورومیه( شاروو ئوروومیهی، مهرکهزوو ئازهربایجانی غهربی)، چهنی نامی اورومونی و اورامهنهی نزیکیشا فرهن.

#2_ سبلان(سهبهلان) کهشیؤی گۆرهن جه ئازهربایجانی شهرقیهنه، کریو سهؤهلان بو ئهر ئهرخهؤانیش با و کریو شهؤهلانیچ بو چوون جه زؤانی زازانه فرهو جارا ش بو به س و به شهؤی ماچا سهؤه و پی جوره کهرو به شهؤهلان. کهشیؤتهروو گۆرهو ئازهربایجانی شهرقی سهند(سهههند)ش نامین و به هۆرامیانه یانی سهخت و ماناو سهییچ مدو.