بەشداریی ژەنێ جە سیستم و ئابووری دەوڵەتینە
ریژین کورد
مشیۆ هەر وەرو ئا نابەرابەریەی کەجە سیستم و کارو بازاڕیەنە هەن پاسەش کەردەبۆ کەژەنی نەبیێبۆ بە بەشێوە جەپرۆژە گەورەکا کاری! بەڵکو تەنیا پێسەو فەرمانبەرێوە یان کرێکارێوە چێرۆ دەس و سەرمایەدارانە یان دەوڵەتینە کارشا کەردەبۆ، هەر وەرو ئانەینە کە وینمێ جە وڵاتەکاو جەهان و یەرەمیەنە کەمتەر ژەنی بەپۆستە باڵاکا یاوۆ.
هەندێ پەیلواو و ئانەیشا هەن کە پێویستا ژەنی کارانێوە بەئەنجام یاونۆ کە تایبەتا بە وێش، واتە تەواناو ژەنێ تەنیا دلێ چن کارێوە دیاریکریاینە هەن، بەبەهانێ ئانەی کەژەنی تەواناش سنووردارو کەمتەر جە تەواناو پیایان! بەهۆکار ئانەی مشیۆ ژەنی کارەکا پێسەو : پەرستاریی، نووسینگە، وەڵاًمدایۆ و تەلەفۆناتی، خەیاتی)بەئەنجام یاونا، یان هەندێوە تەر جە بازرگان و دۆڵەمەندەکا باوەڕشا پاسەن کەمشیۆ سوود جە ژەنێ هۆرگێرا پەی دلێ ریستۆرانت و هۆتَلەکاشا چون بە کارکەردەو ژەنێ چی یاگانە بۆبە هۆکارو زیادبیەو مشتەری و مێمانەکاشا. هەڵبەت ئی بیروبۆچونێ چەنی جیاوازی کلتوورو ئاست و رۆشنبیری و بەپاو سیستم و ئابووری و بازاڕو کاری جە کۆمەڵگەنە فاڕیا، چێنە گرنگ ئانەن کە تاچ رادێوە و چەنی تاوا سوود جە تەواناکا ژەنێ هۆرگێرا پەی کارکەردەی و بەرزکەردەیۆو ئاست و ئابووریی دەوڵەتی.
بەنموونە جە دەیەی ویردەنە بەپاو گۆڕانکاریەکا کە ئاما سەرو سیستم و وڵات و کەنەدایرە، وجود و ژەنێ جە بەش و ئابووری ئی کیشوەرەینە گەشێوە فەراوانش بەوێشۆ دی بەجۆرێوە تا ئیسا 35 دەر سەد و کۆمپانیا و کارگە هەمەجۆرەکا موڵک و ژەنان یان ئینێ چێرو ئیدارەو ژەنانە. کۆمەڵگەو کەنەدای کە بە زیاتەر جە 33ملیۆن کەسا خەمڵیۆ بەپاو ئامارەکا 821هەزار ژەنی بەکاری گرنگ و سوودبەخشۆ خەریکێنێِ، هەربەپاو ئا زانیاریا کەجە فەرمانگەو ئامارو کەنەدایۆ ئامێنێ هیچ کام جە وڵاتە پێشکەوتووەکا تەری ئی ژمارەشا جە سیستم و ئابووری دۆڵەتینەو جە بەشداری ژەنانە تۆمار نەکەردەن وەرو ئانەیە ئیسا ژەنا کەنەدای بە ئاست و باڵای یاوێنێ جە کارو خاوەندارینە، ئینەیچە راستەوخۆ رەنگدانەوێوە وەرچەمش جە بارو دۆخ و ئابووریی وڵاتەکەیشانە نیشاندان بەتایبەت جە بوارەکا بەرێوەبەردەی و پەروەردەو فێرکەردەی هونەریی و زانستیەنە رۆڵێوە گۆرەشا گێڵنان. فرەو ئا ژەنا پۆست و کارگێڕیشا جە قۆناغەکا وەڵێ زانکۆو پیمانگاکانە هەن و تاوانشا زیاتەر جە دووێ ملیۆن کەسا وزا
سەرو کاری، خاسترین بەڵگە پەی ئینەیە ئا ئامارەن کەجە ساڵەو 1981 تا 2001 دریان کە ئاژەنا کاری گەورەشا کەردەن بەرێژەو 208% زیادشا کەردەن جە وەختێوەنە هەمان ژمارە پەی پیایا 38% بیەن. بەنممونە جە ساڵەو 2005 50% و ژەنا بیێنێ بەخاوەن و 31% کۆمپانیاکا کەجە بوارو تەکنۆلۆژی پێشکەوتوونە، هەر چێوە دیار گنۆ کە ژەنی و کەنەدای زیاتەر ئارەزووشا جە کاری تازەو سەردەمیا نەک کاری فۆلکلۆری!
ئەگەر گەرەکما بۆ تەمەن و ئاژەنا دیاریکەرمێ ئانە تەمەن و ژەنە هەرمانکەرەکا ئینا مابەین و 35-45 ساڵینە، یۆتەر جە خاڵە گرنگەکا چی وڵاتەنە ئانەن کە نیمەو ژەنا دلێ یانەکاشانە کارەکا بە ئەنجام یاونا.

دیارە کە جە کوردستانەنە ژمارێوە فرە جە ژەنا خەریکێ کارینێ جە راو فەرمانگەکاوە تاومێ واچمێ هەریۆ چانیشا رۆژانە 6 سەعاتێ کارکەرا، مشیۆ پەرسمێ ئەی چی ئی ژەنێ نەتاوانشا کاریگەری سەرو پێشکەوتەو ئابوری کوردستانیۆ وینا؟ چێنە چن پەرسێوە گرنگ مەیا ئاراوە کە ئایا ئا ژەنێ رۆژانە بەراستی 6 سەعاتێ جە فەرمانگەکانە کارکەرا یان هەرۆشا کەمتەر جە 2سەعاتا کارکەا؟ ئایا تەواناو ئاژەنا چانەیە زاتەر نیا کە رۆژانە بەماوەو ئا چن سەعاتەی کارو بەرێوەبەردەی یان خاوەندارێتی پرۆژێوە کەرا؟ جەساڵەو 1990 تا 1998 ژەنا ئەمریکای 9.1 کارو بەرێوەبەردەیشا ئەنجامدا کە 27.5 ملیۆن کەسێشا وستێ سەرو کاری و جە ئەنجامەنە رێژەو 3.6 تریلیۆن دۆلارێشا جە ئابووری وڵاتینە بەشداری پەنەکەرد دیسان ئی بەڵگە ئانەی سەلەمنۆ کە ژەنی تاوا جە کارەنە زیاترن و تەواناکا بەکار وزا و دۆڵەت خاسترین سوودشا چەنە هۆرگێرۆ. خۆ ئەگەر ئانەیچە نەبۆ مشیۆ ئانەی وەرچەم گێرمێ کە کارکەردەی جە وێشەنە سوودو کەڵکو وێش هەن چانیشا: جە روو کەسایەتیەوە ژەنی تاوۆ دڵنیایێوە فرەتەر جە روەو ئەرەمەزیارەی ژیانی و گوزەرانیۆ زیاتەر پەشتی بە تەواناکاو وێش بەسۆ، هەرپاسە جە روە کۆمەڵایەتیەکەیۆ جۆرێوە جە سەپنای کیان وبەرجەستەبیەو ژەنێ پێسەو تاکێوە بەسوودی پەی کۆمەڵی جە وەرانوەرو پیایاوە بەروزۆ، هەر پاسە ئێمە زانمێ کە جۆرە نەزەرێوە جە کۆمەڵەنە پەی ژەنێ هەن کە پێسەو رەگەزو دووەمی تەماشەش کریۆ تەنانەت ژەنی وێچشا هەمان نەزەرەشا لاوە درووسە بیێنە، ئیسا مەبەستما ئانەن کە کارکەردەی ژەنا بۆبە هۆکارو کاڵ کەردەیۆ ئی نەزەرێ و جە ئەنجامەنە پاسە کەرۆ ژەنی پێسەو رەگەزێوە کارای جە کۆمەڵەنە وێش وینۆوە.
من پاسە زانو گرد وەختێوە دەوڵەت تاوۆ بە پلانی زانستی وێش سوودی تەمام جە تەواناکا ژەنێ هۆر گێرۆ و هەلی زیانتەرشا پەی کەرۆوە تا بەیا مەیدان و کاریۆ، بەتایبەت ئاجۆرە کارا کە وێشا ئارەزووشانە یان چەنەش سەرکۆتێنێ، هەر ئینە بۆ بەهۆو ئازادبیەیشا جە هەر کۆسپێوە کە بە هۆکارو نەبیەی یان کەمی ئابووری و بارو دارایشاوە رووبەروشا بۆوە.